Geschiedenis van Oppenhuizen in de 16de eeuw

Oppenhuizen in de 16de eeuw

Oppenhuizen was in de 16de eeuw een klein landbouwdorp ten zuidoosten van Sneek. Het lag in een laag en waterrijk landschap van grasland, sloten en vaarten. Huizen en boerderijen stonden niet dicht opeen. De kerk vormde een herkenbaar middelpunt, maar een groot deel van de bevolking woonde verspreid langs het water en tussen de landerijen.

Oppenhuizen en Uitwellingerga lagen vrijwel in elkaars verlengde. Tussen beide dorpen liep de vaart. Daarnaast was er slechts een smal pad. Voor zwaar vervoer was een boot veel bruikbaarder dan een wagen. Ook Sneek was vooral via het water goed bereikbaar.

Een dorp met een stins

In de late middeleeuwen woonde in Oppenhuizen een plaatselijke bovenlaag van hoofdelingen. Er wordt een Reynardastate genoemd. Daarna kwam Bonningastate naar voren. In 1471 kwam die stins in handen van Pier Foppes Sjaerda.

Een stins was een opvallend gebouw tussen boerderijen en eenvoudige huizen. Het was niet alleen een woning, maar kon in onrustige tijden ook bescherming bieden.

In 1491 trokken de Hettinga's uit Hommerts naar Oppenhuizen. Zij wisten de stins van Pier Sjaerda met list in handen te krijgen. Dat gebeurde in een periode waarin Friesland werd verscheurd door de strijd tussen Schieringers en Vetkopers. De precieze aanleiding van deze aanval is niet bekend.

De Sjaerda's bleven ook in de 16de eeuw belangrijk. Goffe Piers Bonninga à Sjaerda werd in 1543 nog als heerschap genoemd. Tegelijk was hij kerkvoogd.

Hoe zag het dorp eruit?

Rond 1550 was er geen lange verharde dorpsstraat. Vanaf de kerk lagen huizen en boerderijen verspreid naar het zuiden. Achter de erven begonnen meteen de weilanden. Sloten vormden de grenzen tussen veel percelen.

Op het water voeren kleine zeil- en roeiboten. Daarmee werden mensen, hooi, turf, vee en landbouwproducten vervoerd. Wie met handelswaar naar Sneek ging, kon rechtstreeks per boot reizen. Over land liep men over smalle paden en kleine bruggen en plankieren.

Boeren, land en kerk

De meeste inwoners leefden van de landbouw. Veel grond was particulier bezit, maar ook kerk, pastorie, vicarie en kloosters bezaten land. In 1511 hoorde 85 pondemaat bij de pastorie, 48 bij de vicarie en 79 bij de kerk.

Naar de markt

Een boerenhuishouden produceerde veel voor eigen gebruik, maar een deel van de opbrengst ging naar de markt. Voor Oppenhuizen was Sneek de meest voor de hand liggende stad. Boter, kaas, groenten en andere producten konden er worden verkocht en goederen uit de stad gingen mee terug naar het dorp.

De afbeelding toont marktverkopers in een Friese stad rond 1550. Een vergelijkbare markt troffen inwoners van Oppenhuizen aan wanneer zij met boter, kaas, groenten of andere producten naar Sneek voeren.

1543: kerkland en pastorie

Het Beneficiaalboek van 1543 beschrijft verschillende stukken land die bij de kerk en de pastorie van Oppenhuizen hoorden. In de opsomming staan grasland, hooiland en rietland langs sloten, wallen en de kerkweg. Een deel van het land was verhuurd aan Pieter Janszoon voor veertien gouden guldens.

1552: negentien namen bij de wapenschouw

Op 3 februari 1552 werd in Wymbritseradeel een wapenschouw gehouden. Bij Oppenhuizen staan negentien namen met de wapens en bescherming die voor hen waren voorgeschreven. Het register is geen volkstelling van het dorp.

• Jarich Siricxz en Epe Hansz: harnas, ringkraag, speer en degen.
• Geijpke Pijerz, Heere Wijbez en Romke Gerrijtz: roer, een vroeg handvuurwapen, en degen.
• Sijerck Wattijez: harnas, ringkraag, hellebaard en degen.
• Goffa Pierz Bonninga a Zijaerda, aangeduid als heerschap: volledig harnas.

Bij de andere inschrijvingen komen vooral speer en degen voor. De wapenschouw controleerde dus niet alleen wie beschikbaar was, maar ook welk soort uitrusting bij de inschrijving hoorde.

Hoe de Friese wapenschouw van 1552 werkte

De katholieke kerk verdwijnt

Tot 1580 was Oppenhuizen een katholieke parochie. De laatste katholieke pastoor was Sierk Djurres. In 1580 werden de beelden uit de kerk verwijderd en verbrand. Hottje Dirks verwijderde de altaren. Sergeant Jan van Groningen liet de beheerders van het kerkbezit voor zijn optreden één goudgulden en 24 stuivers betalen.

Sierk Djurres werd niet uit het dorp verjaagd. Hij mocht het land van de pastorie blijven gebruiken en verdiende daarnaast iets met werkzaamheden rond de kerk en het luiden van de klok.

Soldaten, verbrande kerkbeelden en een pastoor die in Oppenhuizen bleef - 1580

1583: Oppenhuizen zou zijn platgebrand

Drie jaar later bereikte Sneek het alarmerende bericht dat vijandelijke soldaten Oppenhuizen zouden hebben verbrand. Een brief uit de tijd zelf vertelt een veel minder dramatisch verhaal. Drie vijandelijke boten voeren door de omgeving en bij Raerderhem werden twee huizen in brand gestoken. De vijand kwam niet voorbij Oppenhuizen.

Het gerucht dat Oppenhuizen door de vijand was platgebrand - 1583

Een boer uit Oppenhuizen, een gewelddadige zwager en een zware verwonding op het kerkhof van Nijland

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.