Geschiedenis van Uitwellingerga in de 19de eeuw

Aan het begin van de 19de eeuw was Uitwellingerga nog vooral een dorp aan de vaart It Ges. Huizen en boerderijen lagen langs deze vaarweg en op verspreide erven. Voor zwaar vervoer, boodschappen en reizen richting Sneek was de boot vaak praktischer dan de smalle landpaden.

Ook Oppenhuizen lag aan dezelfde vaarroute. De twee dorpen lagen maar ongeveer een kilometer uit elkaar en vormden in het dagelijkse leven steeds meer één geheel. Kerk, familie, werk, handel en vervoer brachten inwoners voortdurend over en weer.

1825: vluchten voor het water

De stormvloed van februari 1825 zette grote delen van Friesland onder water. Ook het gebied rond Sneek, Oppenhuizen en Uitwellingerga werd getroffen. Vanuit Sneek werden schepen naar de dorpen gestuurd om inwoners en vee op te halen. De vaarwegen die in gewone tijden voor handel en vervoer werden gebruikt, werden nu reddingsroutes.

Na het zakken van het water bleef de schade groot. Weilanden waren verzilt of drassig, voorraden waren verloren gegaan en regenbakken konden door het vuile of brakke water onbruikbaar worden. Schoon drinkwater werd daardoor in overstroomde streken een probleem.

Drinkwater vroeger in Friesland

Een dorp van 262 inwoners

In 1840 telde Uitwellingerga ongeveer 262 inwoners. Het dorp was klein, maar lag niet geïsoleerd van de omgeving: via het water waren Sneek, Oppenhuizen en de meren bereikbaar. De meeste gezinnen leefden direct of indirect van veehouderij, landarbeid, vervoer en ambacht.

Een dag op een Friese boerderij in 1823

1811-1813: keuring, loting en dienstplicht

Toen Nederland in 1810 bij het Franse Keizerrijk werd ingelijfd, kregen ook jonge mannen uit Friesland rechtstreeks met Napoleons dienstplicht te maken. Vanaf 1811 werden jaarklassen opgeroepen. Jongemannen moesten worden geregistreerd, daarna volgden keuring en loting. Een laag lotnummer kon betekenen dat men werkelijk in dienst moest. Wie geld had, kon in sommige gevallen een plaatsvervanger betalen. Voor gewone boeren- en arbeidersgezinnen was dat meestal veel moeilijker.

Voor de streek rond Sneek was dit geen verre Haagse of Franse maatregel. Uit de vroegere gemeenten die nu tot Súdwest-Fryslân behoren, werden volgens het gemeentearchief ruim zeshonderd mannen opgeroepen. Gezinnen konden daardoor plotseling een zoon, broer of knecht verliezen. Een jonge man die werd goedgekeurd en ingeloot, kon binnen korte tijd ver van huis in een Frans regiment terechtkomen.

Willem Geerts Atsma: naar Napoleons oorlog

Willem Geerts Atsma, geboren in 1791 in Terzool, was twintig toen de Franse dienstplicht hier volop werd uitgevoerd. Volgens de overgeleverde geschiedenis moest Willem opkomen. Zijn broer Ane ging vrijwillig met hem mee. In Duitsland werden de broers van elkaar gescheiden en bij verschillende compagnieën ingedeeld. Ze zagen elkaar daarna nog maar één keer.

In 1812 begon Napoleons veldtocht naar Rusland. Willem kwam tijdens die oorlog in Oost-Europa terecht. Hij deserteerde samen met een Duitser en vluchtte juist verder naar het oosten. Overdag verborgen ze zich en 's nachts trokken ze verder. Een tijd verbleven ze bij een boer in Rusland. Toen het Franse leger zich terugtrok, begon Willem te voet aan de lange reis naar huis.

Op een dag stond hij weer in Uitwellingerga. Zijn familie had hem inmiddels dood gewaand. Van zijn broer Ane werd nooit meer met zekerheid iets vernomen. Daarmee krijgt de Napoleontische dienstplicht voor dit kleine dorp een heel concreet gezicht: één broer keerde terug, de andere verdween.

Willem bleef daarna in Uitwellingerga wonen en overleed er in 1874. De Friese dorpskroniek herinnerde hem als een man die in Napoleons veldtochten had meegevochten, gebrek had geleden en uiteindelijk uit Pruisisch Polen naar Friesland was gedeserteerd.

School en kerk

Ook een klein dorp had een school. In 1847 werden er ongeveer vijftig leerlingen genoemd in de zomer en 41 in de winter; in 1850 waren het er 43. Zulke verschillen konden samenhangen met het werk dat kinderen thuis of op het land moesten doen.

Onderwijs en opvoeding vroeger

De kerk uit 1690 bleef het herkenningspunt van het dorp. In 1873 werd de oude toren vervangen door de huidige toren. Wie nu door Uitwellingerga loopt, ziet dus nog altijd een gebouw waarin 17de- en 19de-eeuwse delen samenkomen.

1866-1868: eindelijk een goede weg

Tot ver in de 19de eeuw waren Oppenhuizen en Uitwellingerga vooral op het water aangewezen. Tussen 1866 en 1868 werd langs It Ges de weg van Sneek naar Uitwellingerga aangelegd. Dat veranderde het dorp merkbaar. Paard en wagen konden gemakkelijker doorrijden en nieuwe huizen kwamen steeds vaker langs de weg te staan.

De weg maakte ook de verbinding met Oppenhuizen sterker. Waar beide plaatsen vroeger vooral linten langs dezelfde vaart waren, groeide de bebouwing langs de nieuwe landverbinding verder naar elkaar toe.

Als de vaart een winterweg werd

Een dichtgevroren It Ges was veel meer dan een plek om voor plezier te schaatsen. Het ijs vormde tijdelijk een brede, vlakke weg. Lopend, met een slee of op schaatsen kon men zich vaak sneller verplaatsen dan over modderige en smalle landwegen. Ook goederen konden over sterk ijs worden vervoerd. In een dorp dat eeuwenlang op waterverkeer was gericht, was goed ijs daarom een belangrijk deel van de winterse infrastructuur.

8 december 1889: stenen naar de ijsbreker

Op zondag 8 december 1889 naderde een stoomboot van Martin & Co. de brug bij Uitwellingerga. Het had gevroren en het pas gevormde ijs werd al als verkeersweg gebruikt. De stoomboot brak die route open. Dat maakte de boot in de ogen van een aantal inwoners allesbehalve welkom.

Bij de brug begonnen mannen stenen naar het schip te gooien. Ruiten en het kompas gingen stuk, de alarmfluit raakte beschadigd en de machinist werd gewond. De bemanning zocht dekking in de kajuit. Ook richting Oppenhuizen bleef het onrustig.

De kapitein ging naar Sneek om aangifte te doen. Justitie probeerde daarna te achterhalen wie had gegooid, maar de dorpelingen wezen elkaar niet aan. Daardoor werd uiteindelijk niemand veroordeeld. Het voorval laat goed zien hoe een nieuwe techniek - de stoomboot - kon botsen met een eeuwenoud gebruik van water en winterijs.

Verder door Uitwellingerga

Geschiedenis van Uitwellingerga

Uitwellingerga in de 16de eeuw

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.