Sneek in de 19de eeuw

Rond 1825 woonden er in Sneek ongeveer 1000 gezinnen, in totaal ruim 6000 inwoners.

Het dagelijks leven in Sneek

Onderwijs was niet verplicht en veel kinderen van arbeiders werkten en leerden niet lezen en schrijven. In 1815 werd er op de Koemarkt een armenschool geopend. Hier was het onderwijs gratis. Het was een grote school met veel kinderen. Kinderen van rijkere ouders konden naar de Stads Burgerschool. Deze school stond naast de Kleine- of Broerekerk.

De stad was omringt door een gracht en stadswallen. De grenzen van groei binnen de grachten was bereikt. Rond 1860 was de stad overbevolkt. De woonomstandigheden van arbeiders en dagloners waren erbarmelijk. Er was weinig ruimte om te wonen. Meerdere gezinnen woonden samen in een huis. Men begon nu ook buiten de stadswallen te bouwen. Ook deze woningen waren niet echt comfortabel.

Vooral in de winter was het voor veel gezinnen moeilijk om rond te komen. De stad deelde in het winterseizoen soep uit aan degenen die dat nodig hadden. De hoeveelheid soep werd naar verhouding verdeeld, afhankelijk van de grootte van de gezinnen.

De straatverlichting

In 1693 besloot het stadsbestuur om de straten van de stad in de donkere avonden, vooral in de winter, te verlichten met lantaarns. In de loop der jaren is de stadsverlichting verbeterd.

Rond 1825 waren er op drukbezochte plaatsen en bij bruggen lantaarns geplaatst. De lantaarns bij de bruggen gaven meer licht dan de gewone lantaarns. Verder zijn de lantaarns op regelmatige afstanden langs de waterkant geplaatst, zoals op het Klein- of Grootzand, het Hoogend en daarbuiten, de Singel, Achterom, de Pol en Leeuwenburg, meestal op stenen palen.

De overige lantaarns stonden in 1825 in de binnenstraten, op plekken waar ze het meeste nut zouden hebben.

Bron: "Geschiedkundige kronijk en beschrijving van de stad Sneek(1826)–Eelco Napjus".

Handel en Industrie in de Stad

Vanuit het boerenland rond de stad werden agrarische producten de stad ingevaren om op de markten verhandeld te worden. De welvaart van Sneek is mede te danken aan de handel in boter en kaas. Rond 1825 waren naast handel ook de industrieën die voor werkgelegenheid zorgden.

Molens in en om de stad rond 1825

In 1825 waren in Sneek en omgeving 15 molens, waaronder:

• Eek- of schorsmolens
• Houtzaagmolens
• Leer- en oliemolens
• Pel- en roggemolens
• Een volmolen (gebouwd in 1826, uitzonderlijk hoog, gelegen aan het Zuidend bij de stadswal en een katoenspinnerij)

Lokale industrieën

Daarnaast zijn er diverse fabrieken en werkplaatsen die veel werkgelegenheid bieden, zoals:

• Hoedenfabrieken
• Leerlooierijen
• Pottebakkerijen
• Een kalkbranderij
• Zeepziederijen
• Zoutbranderijen

Tijdens en vlak na de Franse overheersing tussen 1795 en 1813 was er ook in Sneek een sterke economische achteruitgang.

De Franse tijd (1795 tot 1813)

In de Franse tijd, in 1811, moest iedereen een achternaam kiezen en dat registreren. Meestal koos het oudste lid van de familie een naam en alle kinderen lieten zich met dezelfde naam registreren. Veel gekozen namen waren die van beroepen, naar plaats van afkomst en de voornaam van de vader (patroniem).

In 1811 kreeg Sneek onder Frans bestuur een eigen rechtbank.

Er was een hoge werkeloosheid en uitkeringen bestonden niet.

In 1813 kwam er een eind aan het Frans bestuur. Op 6 oktober was er het grote bevrijdingsfeest.

Gebeurtenissen in Sneek tussen 1800 en 1825.

De overstroming van 1825

In de nacht van 3 op 4 februari 1825 braken de dijken van de Zuiderzee en de Zuidwesthoek van Friesland overstroomde met zout zeewater. Het water kwam tot het centrum van de binnenstad van Sneek. Het omliggende land van Sneek bleef overstroomd tot april. Door het zoute zeewater werd land voor jaren onbruikbaar, vee stierf en boeren moesten noodgedwongen hun land opgeven en naar de stad trekken voor werk.

Een jaar later lag het gras op het land rond Sneek te rotten en de putten en wellen waren onbruikbaar. Er was dus slecht drinkwater. Er heerste ziekte. Ook in Sneek. Welke ziekte het was is onbekend maar waarschijnlijk was het malaria of tyfus. Meer dan 500 inwoners van Sneek, dus 10% van de bevolking, stierf.

De grote overstroming bij Sneek in 1825.

Vervoer rond Sneek

In het waterrijke Zuid-West Friesland was tot en met de 18de eeuw vervoer op het water de handigste manier van transport. Reizen met de trekschuit of op een beurtschip was normaal.

De havens, beurtschepen en trekschuiten van Sneek.

Tussen 1840 en 1850 werden de grote verharde wegen aangelegd. Zo kwam er een weg naar Leeuwarden, naar Lemmer en naar Bolsward aangelegd. Het vervoer over land nam toe. In 1883 kwam er een spoorlijn naar Leeuwarden. Vervoer van goederen en mensen werd nog gemakkelijker.

Ook tussen Sneek en de omliggende dorpen kwamen wegen. Tot dan gebeurde het vervoer ook hier vooral over het water. In 1865 kwam er een weg tussen Sneek en het dorp Oppenhuizen.

Aan het eind van de negentiende eeuw kwamen de treinen en trams in Sneek.

• De spoorlijn tussen Leeuwarden, Sneek en Staveren
• In 1882 reed de eerste tram naar Bolsward
• Vanaf 1886 kon je met de tram naar Joure reizen.

Enkele straten in Sneek

De stad was rond 1830 verdeeld in ongeveer 10 wijken. Hieronder vind je enkele herkenbare straten.

Kleinzand: Hier woonden tussen 1780 en 1850 veel rijke kooplieden. Veel woonhuizen stammen uit deze periode.

Singel: Dit was ooit een gracht rond de stad. De gracht is gedempt. Het begin van de Singel heette vroeger Wortelmarkt.

Grootzand: De gracht liep aanvankelijk van het Hoogend tot de Neltjeszijl in de Hemdijk, en later tot het Schaapmarktplein. Het water was vroeger veel breder. Ook skûtsjes en brede schepen konden hier in de binnenstad aanleggen. Op de kade was een warenmarkt.

De 10 wijken van Sneek rond 1830.

Enkele beroepen in de 19de eeuw in Sneek

• De sjouwers op de kade van het Grootzand.