Feesten en bijzondere dagen op het Friese platteland rond 1800

Het werk op een boerderij ging bijna iedere dag door, maar het jaar kende ook momenten waarop het gewone ritme werd doorbroken. Na zwaar seizoenswerk, op marktdagen, bij een kermis of wedstrijd kwamen boerengezinnen, knechten, meiden en dagloners samen voor eten, drinken en ontspanning.

Feest als de oogst binnen was

Na het binnenhalen van een belangrijke oogst kon de boer een feest geven voor de mensen die hadden meegewerkt. Niet alleen vaste knechten en meiden waren daarbij aanwezig. Ook dagloners en dagloonsters die tijdelijk op het bedrijf hadden gewerkt konden worden uitgenodigd.

Zo'n feest werd bij voorkeur gehouden wanneer het zware werk achter de rug was. Er kwam beter eten op tafel dan op een gewone werkdag. Beschrijvingen rond 1800 noemen onder meer gebraden schapenvlees, rozijnen, zoete appels en pruimen. Koffie, jenever of brandewijn konden eveneens worden geschonken.

Spelen die tegenwoordig niet meer aanvaardbaar zijn

Niet alle historische volksvermaken passen bij moderne opvattingen. Bij katknuppelen zat een kat in een ton die met stokken werd stukgeslagen totdat het dier kon ontsnappen. Het gebruik is een voorbeeld van de veel hardere omgang met dieren in sommige vroegere vermaken.

Er waren ook spelen zonder dieren. Men kon bijvoorbeeld proberen een koek of ander doel van een paal te gooien. In de winter werd binnenshuis vaker gekaart. Tabak en sterke drank waren bij zulke bijeenkomsten gebruikelijk.

Harddraverijen en andere wedstrijden

Een harddraverij trok veel publiek. Twee paarden reden in draf tegen elkaar; winnaars gingen door naar een volgende ronde. Prijzen konden bestaan uit een versierde zweep, sporen, een bal of zilveren lepels. Na afloop gingen deelnemers en bezoekers vaak naar een herberg of naar bekenden om verder te eten en drinken.

Friesland kende daarnaast kaatswedstrijden en zeilwedstrijden. Bij voldoende vorst werd het ijs een ontmoetingsplaats voor hardrijden en ander wintervermaak.

Mei was een overgangsmoment voor dienstboden

Voor knechten en dienstmeiden was rond 12 of 13 mei een belangrijk moment. Veel dienstboden wisselden dan van betrekking. Tussen twee dienstverbanden konden enkele vrije dagen liggen. Volgens beschrijvingen uit de tijd trokken jongeren dan onder meer naar Leeuwarden, waar zij in herbergen muziek, dans en ander vermaak konden vinden.

Vrije tijd was voor inwonend personeel dus niet vanzelfsprekend. Juist daarom konden zulke overgangsdagen een bijzonder karakter krijgen.

Kermis: vermaak voor verschillende lagen van de bevolking

Kermissen werden niet alleen door arme of jonge bezoekers bezocht. Mensen uit uiteenlopende sociale groepen kwamen erop af. Kramen, handelaren, muzikanten en rondreizende artiesten maakten van zo'n dag iets anders dan het gewone dorps- of stadsleven.

Op grotere kermissen konden bezoekers koorddansers, goochelaars, andere artiesten en soms rondreizende genezers tegenkomen. Herbergen profiteerden van de drukte. Wie meer geld had bestelde soms wijn; anderen hielden het bij bier, koffie of sterke drank.

1823: Hellema zag hoe een kermis het hele dorp veranderde

Doeke Wijgers Hellema beschreef de kermis van Wirdum in 1823. Het gewone werk lag grotendeels stil, huizen liepen vol met familie en bekenden en in herbergen werd muziek gemaakt en gedanst. Voor knechten en meiden was zo'n dag bijzonder omdat hun gewone werkweek weinig vrije tijd toeliet.

De kermis van Wirdum in 1823

Markten en kermissen in Friesland door de eeuwen heen

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.