De kermis en het sociale leven in Wirdum in 1823

Doeke Wijgers Hellema beschreef in 1823 hoe de jaarlijkse kermis het gewone leven in Wirdum enkele dagen ontregelde. Zijn verslag gaat veel verder dan een opsomming van attracties: hij beschreef gasten in huis, eten en drinken, harddraverijen, jongelui in de herbergen, gemiste werkdagen en het geld dat na afloop verdwenen was.

Voor de bredere geschiedenis van jaarmarkten en kermissen in de provincie: Markten en kermissen in Friesland door de eeuwen heen.

• Markten en kermissen in Friesland door de eeuwen heen

Een kermis met een lange voorgeschiedenis

Volgens Hellema was de Wirdumer kermis in 1667 afgeschaft. Wanneer zij daarna precies terugkeerde wist hij niet. In 1795 verbood de municipaliteit van Leeuwarderadeel haar opnieuw, volgens hem omdat de kermis de inwoners meer nadeel dan voordeel bezorgde. Na gemor en protest werd na twee of drie jaar weer toestemming gegeven.

De kermis werd gehouden op de eerste dinsdag na 12 augustus.

Bijna ieder huis kreeg bezoek

Op de kermisdag lag vrijwel al het gewone werk stil. Familieleden, vrienden en kennissen kwamen te voet of per rijtuig naar het dorp. Hellema schreef dat bijna alle huizen bezoek ontvingen, ook de minder welgestelde. Ieder probeerde naar vermogen voldoende eten en drinken in huis te hebben.

In de dagen ervoor werden extra varkens en schapen geslacht. Vlees en spek waren nodig voor de gasten. Bereid vlees kon naar de bakker worden gebracht om in de oven te braden. Slagers en bakkers verdienden daardoor goed aan de feestdagen. Winkeliers verkochten onder meer nieuwe gele aardappelen en andere levensmiddelen.

Ook kinderen verschenen netjes aangekleed in het dorp, naar de mogelijkheden van hun ouders. Kramen met koopwaar trokken bezoekers. Na het eten kwamen bewoners en gasten naar buiten en werd het dorp steeds drukker.

Hoe kleding bezit en welstand zichtbaar kon maken staat uitgebreider op Kleding in Friesland rond 1800.

Harddraverij om een zilveren zweep

De kastelein organiseerde een harddraverij voor driejarige paarden. De prijs was een zilveren zweep. De wedstrijd vond plaats op de Wijtgaarderdijk, even voorbij het schiphuis. Bij goed weer zaten toeschouwers aan weerszijden van de dijk in het gras. Anderen liepen langs de baan om de paarden beter te kunnen volgen.

Wanneer de winnaar bekend was, keerde het publiek tussen vijf en zes uur naar het dorp terug. De bezoekers gingen weer naar hun eigen gezelschap, dronken thee, gebruikten een koude maaltijd en sloten af met koffie. Wie van ver kwam vertrok op tijd, omdat de augustusavonden alweer korter werden.

Na het avondwerk begon het feest voor knechten en meiden

Boereknechten, meiden, zonen en dochters konden pas na hun avondwerk naar het dorp komen. Zij kwamen soms in paren en brachten de nacht door in de herberg of in tapperijen, met het schelle geluid van de viool als begeleiding. Veel inwoners bleven hierdoor tot laat wakker.

Voor inwonend personeel was vrije tijd niet vanzelfsprekend. De gewone werkdag op de boerderij was lang. Hellema's beschrijving van het boerenleven in 1823 laat zien hoeveel werk al vóór het ontbijt was gedaan.

• Hellema's beschrijving van het boerenleven in 1823

De volgende dag: geringreden

Terwijl de vrouwen eerst het huishouden weer op orde brachten, bereidden zij zich alweer voor op nieuw bezoek voor de thee. De kastelein kondigde een wedstrijd in geringreden aan: een man en een vrouw reden samen op één paard. Daarvoor kwamen opnieuw bezoekers uit de stad en van elders.

Hellema schreef dat dit vermaak soms niet doorging omdat meiden uit schaamte niet wilden deelnemen. De nacht erna was opnieuw een tijd voor het vermaak van jonge paren in de herberg.

De havenzaken gingen óók in de herberg

Op de ochtend na de kermis kwamen de inwoners van de grote buren bijeen om de zaken van de haven te regelen. Zij controleerden de rekening en kozen een nieuwe havenmeester. Volgens Hellema brachten zij de voormiddag in de herberg door met jenever en bier.

Dat de herberg ook een zakelijke functie had blijkt eveneens uit latere bronnen. In 1826 hield notaris Alberda in een Wirdumer herberg een openbare verkoop. Herbergen en kermis in Wirdum geeft meer voorbeelden van die dubbele functie.

De rekening kwam na het feest

Ook op donderdag was het gewone werk volgens Hellema nog niet volledig hervat. Soms duurde het tot de volgende week voordat het gewone ritme terugkeerde. Vooral bij minder welgestelde gezinnen konden de gemiste werkdagen en extra uitgaven zwaar wegen.

Dienstboden konden na afloop spijt hebben van het geld dat zij hadden uitgegeven. Hellema vond daarom dat vroegere bestuurders redenen hadden gehad om kermissen te verbieden. Hij merkte tegelijk op dat de kermis van 1823 veel soberder verliep: er was dat jaar geen harddraverij of ander groot vermaak en zelfs de kastelein klaagde dat de jongelui weinig verteerden.

Ook naar Bolsward, Bergum en Leeuwarden

Knechten, meiden, zonen en dochters gingen soms ook naar kermissen elders. Hellema noemt Bolsward, Bergum en Leeuwarden. Wie toestemming kreeg van boer en boerin en over een paard en chais kon beschikken, kon daarheen reizen en een deel van de nacht wegblijven.

Lang niet iedereen deed mee. Sommige knechten en meiden spaarden hun loon liever voor kleding en andere noodzakelijke zaken. Hellema schreef dat zuinige meiden na enkele jaren dienst soms voldoende hadden gespaard voor een gouden oorijzer en andere sieraden. Hij noemde jaarlonen van ongeveer 70 tot 80 gulden en soms 90 gulden.

Wintervermaak: schaatsen

De kermis was niet het enige grote vermaak. Wanneer er sterk ijs lag, trokken jong en oud het ijs op. Voor hardrijden werden banen sneeuwvrij gemaakt. Arbeiders die de baan schoonhielden kregen een kleine vergoeding van de schaatsers. Vooral op zondagavond kon het zeer druk worden.

Kaatsen speelde volgens Hellema in Wirdum een veel kleinere rol. Hij schreef dat kaartspelen meer bij rooms-katholieken voorkwam en dat ook dammen en kienen werden gespeeld, maar niet veel. Dat zijn waarnemingen van Hellema zelf en geen algemene regels voor Friesland.

Spaarzaamheid bleef belangrijk

Ondanks alle beschrijvingen van vermaak benadrukte Hellema dat veel Wirdumers zuinig leefden. Wie voedsel, kleding of andere benodigdheden elders goedkoper kon krijgen, deed moeite om daar gebruik van te maken. Juist daardoor valt zijn kritiek op de dure kermisdagen zo op.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.