Bijzondere gebruiken in Hindeloopen rond 1800

Hindeloopen viel rond 1800 zelfs voor andere Friezen op. De stad had een eigen taal, een herkenbare vrouwenkleding, rijk beschilderde interieurs en gebruiken rond verkering, huwelijk en rouw die elders in Friesland niet op dezelfde manier voorkwamen. Een deel daarvan was ontstaan in de 17de en 18de eeuw, toen veel Hindelooper schippersgezinnen nauw verbonden waren met Amsterdam en de internationale handel.

De schippers voeren vaak vanuit Amsterdam. Hun vrouwen reisden soms met het beurtschip naar de stad om hun mannen uit te zwaaien of op te halen. Daar konden zij sitsen uit India, Chinees porselein en andere ingevoerde goederen kopen. Zulke voorwerpen en stoffen werden in Hindeloopen onderdeel van een heel eigen woon- en kledingcultuur.

Aan de kleding kon je veel aflezen

De Hindelooper vrouwenkleding was niet alleen opvallend door de kleuren en stoffen. De dracht gaf ook informatie over de draagster. Aan de hoofdbedekking was bijvoorbeeld te zien of een vrouw getrouwd of ongehuwd was. Getrouwde vrouwen droegen onder de hoofddoek een hoog wit hoofddeksel; ongehuwde vrouwen niet.

Ook rouw was zichtbaar. Kleuren en combinaties van stoffen veranderden wanneer iemand een naaste had verloren. Museum Hindeloopen vermeldt dat blauw in de dracht met rouw verbonden was. Er bestonden verschillende stadia van rouw.

Voor werk en voor feestdagen droeg men evenmin hetzelfde. De kostbare lange jas van sits, de wentke , hoorde bij de pronkdracht. Bij het dagelijkse werk bleef het gebruik van kostbare sits veel beperkter.

Lees meer over kleding in Friesland rond 1800.

Kinderen werden ook 'op z'n Hindeloopers' gekleed

De eigen dracht begon al bij jonge kinderen. Bij verschillende leeftijden hoorden andere uitvoeringen. Kleding liet daardoor niet alleen bij volwassenen, maar ook bij kinderen zien in welke levensfase iemand verkeerde.

Verkering: een gebruik dat tijdgenoten opmerkelijk vonden

De prefect Johan Gijsbert Verstolk beschreef in zijn rapport over Friesland uit 1813 een opvallend Hindelooper gebruik bij de verkering. Volgens zijn informanten kon een jongeman zijn geliefde 's avonds bezoeken terwijl zij in bed lag. Hij vermeldde ook een variant waarbij de jongeman vooraf eten of geld stuurde; wanneer het meisje dit aannam, gold dat als toestemming voor een nachtelijk bezoek.

Hier moeten we voorzichtig mee zijn. Verstolk schreef zelf dat het moeilijk was om precies vast te stellen hoe dit gebruik in de praktijk verliep. Zijn beschrijving laat vooral zien dat Hindelooper verkering bij buitenstaanders als afwijkend bekendstond. Het is niet verstandig daaruit af te leiden dat ieder Hindelooper paar op deze manier met elkaar omging.

Voor huwelijk en partnerkeuze in Friesland in het algemeen: bruiloften en begrafenissen door de eeuwen heen .

Een huis met een pronkkamer

Bij welgestelde schippersfamilies kon ook het interieur sterk afwijken van dat van andere Friese huishoudens. De mooie kamer lag vaak aan de achterkant van het huis, aan het water. Daar stonden de beste meubelen en konden de wanden met tegels zijn bekleed. Beschilderde meubels, Chinees porselein en sitsen stoffen maakten de rijkdom zichtbaar.

Het beschilderen van meubels en gebruiksvoorwerpen was aan het einde van de 17de eeuw begonnen en werd in de 18de eeuw een herkenbaar Hindelooper ambacht. Bloemen, ranken, vogels, dieren en Bijbelse of allegorische voorstellingen kwamen veel voor.

In de zomer naar het lytshuus

Verstolk beschreef nog een plaatselijk woongebruik. Aan het einde van de winter verliet een gezin volgens hem het grote woonvertrek en trok het in een kleiner vertrek, het lytshuus . Dat kon door een kleine binnenplaats of gang van het hoofdgedeelte van het huis gescheiden zijn.

Zijn beschrijving is die van een buitenstaander en soms duidelijk spottend van toon. Toch is het lytshuus interessant omdat het iets zegt over de manier waarop ruimtes in een Hindelooper huis gedurende het jaar verschillend konden worden gebruikt.

Hindeloopers hielden sterk aan hun eigen gewoonten vast

Verstolk vond de gehechtheid aan de plaatselijke gebruiken opvallend. Hij vertelde zelfs over een moeder die op haar sterfbed haar dochter zou hebben laten beloven de Hindelooper kleding nooit af te leggen. Ook dit is één waarneming uit een beschrijving van een buitenstaander, maar zij past bij andere bronnen waarin de eigen taal, kleding en inrichting van Hindeloopen nadrukkelijk worden genoemd.

In de loop van de 19de eeuw verdween veel van deze dagelijkse cultuur. De traditionele dracht was omstreeks 1880 vrijwel uit het gewone straatbeeld verdwenen. Tegelijk begon juist buiten Hindeloopen de belangstelling voor de oude kleding en interieurs sterk toe te nemen.

De achtergrond: een stad van schippers

De bijzondere cultuur van Hindeloopen is moeilijk los te zien van de zeevaart. De welvarende schippersgezinnen woonden in Hindeloopen, maar hun schepen voeren vaak vanuit Amsterdam naar Scandinavië en het Oostzeegebied. Via die verbinding kwamen buitenlandse stoffen en voorwerpen in de stad terecht en ontstond een mengeling van plaatselijke tradities en internationale invloeden.

Lees verder: