Huwelijken, bruiloften en begrafenissen in Friesland rond 1800

Een huwelijk of overlijden raakte rond 1800 niet alleen het directe gezin. Familie, buren, personeel en andere bekenden konden bij de voorbereiding en de plechtigheid worden betrokken. Hoe uitgebreid dat gebeurde hing af van plaats, geloof, welstand en familiekring.

De prefect Johan Gijsbert baron Verstolk liet in 1813 informatie verzamelen over de lichamelijke toestand, opvoeding, voeding, kleding, zeden, gebruiken en uitspanningen van de Friezen. Zijn verslag is waardevol omdat het juist rond het einde van de Franse tijd veel alledaagse gewoonten beschrijft. Tegelijk moeten zijn generalisaties voorzichtig worden gelezen: Friesland kende duidelijke verschillen tussen stad en platteland en tussen plaatsen onderling.

Keuken rond 1800.

Verkering en partnerkeuze

Jonge mensen ontmoetten elkaar in familie- en buurtkringen, bij bezoeken, op markten, kermissen en in herbergen. Op het platteland waren zaterdag- en zondagavonden belangrijke momenten voor sociaal bezoek. Een huwelijk was een persoonlijke keuze, maar had tegelijk praktische gevolgen voor inkomen, woning, bedrijf, bezit en familieverhoudingen.

Dat wordt concreet in het gezin van Doeke Wijgers Hellema. Toen zijn zoon Wijger en Jetske Ottes Idzerda in 1818 wilden trouwen, beschikte Wijger nog niet over een eigen inkomen en woning. Het jonge paar huurde aanvankelijk een kamer. Hellema hielp hen daarna aan een verbouwde bakkerij; Jetske begon er met de verkoop van kruidenierswaren en kleding en Wijger werkte als assistent bij zijn vader.

Trouwen, weduwschap en hertrouwen in Nederland door de eeuwen heen

Niet overal golden dezelfde gebruiken

Hindeloopen had rond 1800 eigen gebruiken rond verkering, huwelijk en rouw. Verstolk beschreef bijvoorbeeld een vorm van nachtelijk bezoek tijdens de verkering. Hij gaf zelf aan dat het moeilijk was om precies vast te stellen hoe zo'n gebruik in de praktijk verliep. Het is daarom geen gewoonte die zonder meer op heel Friesland kan worden toegepast.

Bijzondere gebruiken in Hindeloopen rond 1800

Keuken rond 1800.

Een begrafenis was ook een familiegebeurtenis

Na een overlijden moesten familieleden niet alleen het verdriet verwerken. Er moest ook praktisch veel worden geregeld: het lichaam werd verzorgd, familie en bekenden kregen bericht, de begrafenis werd voorbereid en bezit, kleding en andere nalatenschap moesten later worden verdeeld.

Doeke Wijgers Hellema beschreef in 1850 zeer persoonlijk de begrafenis van zijn tweede vrouw Dieuwke Klazes Nikolai. Meer dan honderd genodigden waren aanwezig. Zeventien overdekte wagens reden naast de lijkwagen mee naar Wirdum. Na de begrafenis bleven de aanwezigen in het sterfhuis bijeen voor de gebruikelijke maaltijd en drank. Voor Hellema zelf was vooral het moment waarop de kist in het graf werd neergelaten aangrijpend.

Dit is een later 19de-eeuws voorbeeld uit één welgesteld boerengezin. Het laat niet zien hoe iedere Friese begrafenis rond 1800 verliep, maar wel hoe groot de kring van verwanten en hoe uitgebreid de organisatie van een uitvaart kon zijn.

Dagboek van Doeke Wijgers Hellema, 1850

Keuken rond 1800.

1864: de begrafenis van een zoon van Alle Jans

Alle Jans van der Sluis beschreef de begrafenis van zijn 27-jarige zoon Jan in Appelscha. Hieronder staat een kernpassage over de gebruiken rond de uitvaart; de bronpagina bevat de langere hertaling met de aankomst van de familie, de toestand van weduwe Jacobje en Alle's eigen slotgedachten.

Alle Jans van der Sluis (in modern Nederlands):

Om twaalf uur werd het lichaam uitgedragen. Voordat wij het sterfhuis verlieten, sprak dominee Okken bij de kist tot de weduwe, de ouders en de familie. Om half vijf werd Jan in de grafkelder bijgezet. Wij volgden het lichaam een eind en gingen daarna naar de zaal van F. van der Bos. Daar dronken we koffie en later thee met een boterham. Dominee Okken bad en sloot af met dankzegging. Daarna ging een kleinere groep terug naar het sterfhuis. We dronken koffie en probeerden Jacobje zo goed mogelijk te troosten.

De langere hertaling van Alle's begrafenisnotitie.

Alle schrijft niet waar de bezoekers tijdens zijn kerkgang op hem wachtten of wie het bezoek had afgesproken. Hij noteert wel de regen, de wagen, de visite, de thee, het vertrekuur en de betaling.

Alle Jans van der Sluis (in modern Nederlands):

's Morgens reed ik met mijn vrouw naar de kerk in Lippenhuizen. Er was avondmaal en er waren nogal veel mensen. Toen wij uit de kerk kwamen, regende het flink. De mensen kwamen zeer nat thuis en ik nam nog enkele mensen mee in de wagen. Toen wij thuis kwamen, waren Ruurd en Hoekstra met hun vrouwen al bij ons. Ondanks de aanhoudende regen hadden we een aangename dag. Om zeven uur vertrokken zij weer, nadat wij bij broer Pier een kop thee hadden gedronken. Aan Ruurd betaalde ik bij het vereffenen van onze rekening 200 gulden.

Alle noteerde een zondag waarop kerkbezoek en familievisite door slecht weer in elkaar grepen.

24 september 1871: kerkgang, regen, visite en thee

Rouw was ook zichtbaar

Rouw kon zichtbaar worden in kleding, gedrag en deelname aan het openbare leven. De precieze vormen verschilden naar plaats en sociale groep. In Hindeloopen waren bijvoorbeeld verschillende stadia van rouw in de plaatselijke dracht herkenbaar. Voor andere plaatsen moeten zulke gebruiken afzonderlijk worden aangetoond.