Alle en Pier van der Sluis: gewone dagen in Friesland, 1856-1874
Alle Jans van der Sluis (1813-1883) en zijn broer Pier Jans van der Sluis (1817-1877) woonden in Hemrik. Zij waren boeren, verveners, aannemers en kooplieden. Van Alle zijn tien dagboeken bewaard; van Pier twee. Hun notities gaan voortdurend heen en weer tussen werk en familie: vee, arbeiders en geld staan naast koffie, thee, visite, kerk, regen, reizen en avonden bij familie.
Hieronder staan geselecteerde dagen en duidelijke deelpassages in moderne Nederlandse hertaling. Tijden, bedragen, personen, eten en drinken, vervoermiddelen, weer en eigen opmerkingen uit de gekozen passage zijn behouden. De volledige transcripties in 19de-eeuwse spelling staan bij de bronlinks in de rechterkolom.
Alle en Pier hoorden bij een welgesteld boeren- en ondernemersmilieu. Hun huishouden was daarom niet representatief voor een arme arbeidersfamilie. Juist omdat zij bijna dagelijks noteerden wie er werkte, op bezoek kwam, reisde, at, dronk of betaald kreeg, bevatten de dagboeken ook veel concrete informatie over arbeiders en het gewone leven in de omgeving.
18 januari 1856: Pier naar de houtverkoop in Beetsterzwaag
Pier Jans van der Sluis (in modern Nederlands):
's Morgens ging ik naar Beetsterzwaag, naar de houtverkoop van Van Teyens en anderen. Ik rekende af met dokter Tonckens en sprak met Prakken nog eens over de weg. Het hout werd nogal duur verkocht. Om zes uur 's avonds was ik thuis. Daarna kwamen de smid en E. Snoek met hun vrouwen en mijn broer. We hebben zitten praten tot twee uur 's nachts. Het bleef mooi weer.
In Piers spelling: "Het hout is nog al duur verkogt." Daarna volgt de lange avond met bezoekers.
20 januari 1856: met broer en de vrouwen naar Drachten
Pier Jans noteerde een gewone winterrit waarbij zaken en familie samen opliepen.
Pier Jans van der Sluis (in modern Nederlands):
's Morgens reed ik met mijn broer en de vrouwen naar Drachten. Bij Duursma bestelden we nog twee steenkarren. Ik sprak met Maakal over het timmerwerk. Om zes uur 's avonds waren we weer thuis.
De notitie zegt niet wat de vrouwen in Drachten deden. Wel is duidelijk dat zij met de mannen meereisden en dat de tocht een groot deel van de dag kostte. Drachten in de 19de eeuw.
De notitie vermeldt het aanbod, maar niet of Anne het meteen aannam of hoe hij deze voorwaarden beoordeelde.
Pier Jans van der Sluis (in modern Nederlands):
Ik sprak met Anne over een overeenkomst om als vaste arbeider bij mij te wonen. Ik bood hem 4 gulden per week, daarnaast vrije woning en het recht om één schaap in de weide te houden.
Alle noteerde deze afspraak als werkgever. De arbeider zelf komt in deze korte notitie niet aan het woord.
5 januari 1862: voorwaarden voor een vaste arbeider
September 1864: Alle begraaft zijn zoon Jan
Alle's oudste zoon Jan overleed op 27-jarige leeftijd in Appelscha. Zijn vader beschreef de begrafenis als familiegebeurtenis en schreef ook zijn eigen verdriet op.
Alle Jans van der Sluis (in modern Nederlands):
's Morgens om half acht reed ik met mijn vrouw, Wobbe en Aaltje naar Appelscha. Mintje was de vorige avond al gegaan. Tjitske en Pier zouden met broer Pier rijden. Om tien uur kwamen wij in Appelscha aan. Auke en Geeske waren de vorige avond al gekomen en Velde en zijn vrouw waren er eerder dan wij. Jacobje was zeer bedroefd. Zij kon 's nachts helemaal niet slapen en kon zich niet voorstellen dat zij hier op aarde ooit weer genoegen zou hebben.
Nadat de familie was gekomen, werd het lichaam om twaalf uur uitgedragen en reed Anne weg. Om half vijf 's middags werd Jan in de grafkelder bijgezet. Voordat wij het sterfhuis verlieten, sprak dominee Okken bij de kist tot de weduwe, de ouders en de familie van de overledene.
Wij volgden het lichaam een eind en gingen daarna naar de zaal van F. van der Bos. Daar dronken we samen koffie en later thee met een boterham. Dominee Okken bad en sloot af met dankzegging. Toen de familie vertrokken was, gingen wij met Velde, zijn vrouw en dochter, Geeske, Wobbe en Mintje terug naar het sterfhuis. Nadat we koffie hadden gedronken, probeerden we Jacobje zo goed mogelijk te troosten en moed in te spreken. We verzekerden haar dat zij ons even dierbaar was als onze eigen kinderen. Om acht uur vertrokken wij samen.
Deze dag was voor ons een treurige dag. Wij moesten de vijfde van onze zonen naar het graf brengen, en nu onze oudste, om wie wij veel hadden uitgestaan. Voor mij was het opnieuw een les om mij niet te veel aan het aardse te hechten.
Begrafenissen en familiegebruiken in Friesland.
2 november 1865: harddraverij in Gorredijk
Alle Jans van der Sluis (in modern Nederlands):
Ik ging 's morgens met Wobbe naar de slootgravers en we zetten vier tweejarige dieren op stal. Om tien uur reed ik met mijn vrouw, Mintje, Geeske en kleine Pier naar Gorredijk. Toen wij daar kwamen waren Pier en A.W. van der Sluis al terug uit Den Haag. Zij hadden voor 2.000.500 gulden ingeschreven op de spoorweg Meppel-Heerenveen. Op de harddraverij met paard en chaise waren 24 paarden. De prijs werd toegekend aan Takoma uit Tjerkwerd, hoewel het paard van J.W. van der Sluis volgens mij het hardst kon lopen. Daarna dronken we bij de molen een kop koffie en bij Jager een glas wijn. We vertrokken en waren om half tien thuis.
Alle noteerde niet alleen de winnaar, maar ook zijn eigen oordeel over welk paard het snelst was, waar het gezelschap koffie en wijn dronk en hoe laat zij thuiskwamen.
5-8 november 1865: kerk, visite, slachten en een avond in Gorredijk
Hieronder staan de huiselijke en dagelijkse passages die Alle in deze vier dagen noteerde. Andere zakelijke aantekeningen uit dezelfde dagen zijn niet in dit fragment opgenomen.
Alle Jans van der Sluis (in modern Nederlands):
5 november: 's Morgens ging ik met mijn vrouw, Mintje, Wobbe en Tjitske naar de kerk in Hemrik. Thuis kwamen verschillende familieleden en bekenden langs. Na de middag gingen mijn vrouw en ik bij L.W. Hoekstra thee drinken. Mintje ging met Geeske Piers naar dokter Fischer.
6 november: 's Morgens ging ik naar het land, waar men de sloot tussen Piers land en het mijne groef. 's Middags werden bijen verkocht. Om twee uur kwam Anne M. Klazema om de koe te slachten. 's Avonds gingen we naar het Nut. Dominee Klein en de juffrouw dronken daarna bij ons thee en aten een boterham.
7 november: De geslachte koe leverde 232 Nederlandse ponden vlees en 30,5 pond vet. Er kwamen verscheidene nichten op visite.
8 november: Om elf uur aten we. Om een uur reed ik met mijn vrouw, Mintje en Geeske naar Gorredijk. De mannen gingen later naar de stoomfabriek; de dames naar notaris De Jong. Daarna kwamen we weer bij elkaar en brachten de avond door met dominee Meijer en zijn vrouw. Om half elf vertrokken we.
Alle noteert hier geen algemene regels over mannen- en vrouwenwerk. Hij schrijft alleen op wie waarheen ging, wie thuis kwam en wat er die dag gebeurde. Juist daardoor is de verdeling van activiteiten zichtbaar zonder dat we er iets bij hoeven te bedenken.
1 januari 1866: Nieuwjaar, koffie en familiebezoek
Alle Jans van der Sluis (in modern Nederlands):
's Morgens reden we naar de kerk in Lippenhuizen; alleen Mintje bleef thuis. Dominee Meijer preekte naar aanleiding van Lucas 13 vers 8: "Heer, laat hem ook nog dit jaar." Toen we thuis kwamen dronken we koffie. Daarna kwamen verschillende mensen ons nieuwjaar wensen. Later gingen mijn vrouw en ik nog even naar moeder om haar geluk te wensen. 's Avonds waren Pier en zijn vrouw, moeder, Sytske, Herder en zijn vrouw bij ons en dronken een kop koffie. Wobbe en Aaltje waren bij Pier. Mintje en Geeske waren naar Drachten geweest om Jan weg te brengen en dronken daarna bij ons koffie. Aan Sytske gaf ik voor Nieuwjaar 1 gulden.
Dezelfde dag gingen familieleden over en weer op bezoek. Alle noteerde wie thuisbleef, wie naar Drachten ging, wie koffie dronk en welk nieuwjaarsgeld hij gaf.
16 februari 1870: op schaatsen, per slede en met de wagen
Alle Jans van der Sluis (in modern Nederlands):
Het was opnieuw prachtig en zacht weer, maar het had weinig gevroren. Om negen uur stond de wind west en draaide meteen weer naar het zuidoosten. In de voormiddag schaatste ik even naar Gorredijk en dronk bij de molen een kop koffie. Suardus en Iest waren daar ook met hun vrouwen; iedereen was in goede gezondheid. Daarna reden Wobbe en ik met Suardus per slede naar huis. 's Avonds reed ik met de dames per wagen naar Lippenhuizen. Daar gingen we naar het Nut en vooraf in de school naar het zanggezelschap. Door dit alles werd het erg laat. Het vroor maar weinig.
Op één dag gebruikte Alle schaatsen, een slede en een wagen. Het weer en de vorst staan in dezelfde notitie als koffie, bezoek en de avondbijeenkomsten.
3 maart 1870: eten bij familie, vergadering in Drachten, koffie in Selmien
Alle Jans van der Sluis (in modern Nederlands):
's Morgens ging ik eerst naar het land en naar Lippenhuizen. Daar waren K. de Jong, Wiebe en Sytze A. de Vries weer begonnen te werken. Om tien uur reden mijn vrouw en ik naar Kornelis Rinsema. We praatten daar wat en aten er. Daarna reed broer Kornelis met mij naar de landbouwvergadering in Drachten. Er waren ongeveer veertig leden en enkele gasten. Om zes uur reden we terug naar Selmien, dronken daar koffie en kwamen omstreeks tien uur thuis. Wobbe was met J.W. van der Sluis naar de vergadering geweest. Het was de hele dag prachtig weer. In Drachten heb ik vooral familie gesproken.
De reis naar Drachten was voor Alle niet alleen een vergadering. Hij begon met bezoek en eten bij familie, sprak in Drachten vooral verwanten en stopte op de terugweg opnieuw voor koffie.
24 september 1871: door de regen mensen meenemen in de wagen
Alle Jans van der Sluis (in modern Nederlands):
's Morgens reed ik met mijn vrouw naar de kerk in Lippenhuizen, waar we avondmaal hadden en nogal veel mensen waren. Toen we uit de kerk kwamen regende het flink. De mensen kwamen zeer nat thuis en ik nam nog enkele mensen mee in de wagen. Toen wij thuis kwamen, waren Ruurd en Hoekstra met hun vrouwen al bij ons. Afgezien van de aanhoudende regen hadden we een aangename dag. Om zeven uur vertrokken zij weer, nadat wij bij broer Pier een kop thee hadden gedronken. Aan Ruurd betaalde ik bij de vereffening van onze rekening 200 gulden.
Hier staat het weer midden in het sociale leven: kerkgangers worden onderweg in de wagen opgenomen, bezoekers wachten thuis en de dag eindigt met thee bij zijn broer.
5 oktober 1871: koeien afleveren in Beetsterzwaag
Alle Jans van der Sluis (in modern Nederlands):
Het was prachtig weer. Om negen uur ging ik naar Beetsterzwaag. Boke was daar met de koe van T. van der Iest en verkocht die voor 126 gulden. Aan B.H. Andringa leverde ik de drie kalve koeien die hij voor 315 gulden had gekocht. Hij betaalde mij 300 gulden; de rest zouden we verrekenen met hooi. Aan J.A. Lycklama betaalde ik voor Trijntje Zandstra 28 gulden rente. De koeien die bij mij in de weide waren liet ik naar H. Kijlstra brengen; hij zou mij in Drachten betalen. Van Boke ontving ik voor de koe, na aftrek van de verschotten, 135 gulden.
Alle noteerde in dezelfde ochtend de levering van vee, contante betalingen, een verrekening met hooi, rente en een betaling die later in Drachten moest volgen.
24 november 1872: familiebezoek in Akkrum
Alle Jans van der Sluis (in modern Nederlands):
Om half acht 's morgens reed ik met Aaltje en Theda naar Akkrum. Om half elf troffen we Ruurd en Mintje in goede gezondheid aan. Ik zette het paard bij Kuipers op stal. We dronken rustig samen koffie. Ruurd ging daarna zijn patienten bezoeken. Toen hij terugkwam maakte hij medicijnen klaar en ontving hij nog een paar patienten thuis. Daarna dronken we een glaasje Madeira en gingen eten. Ik leende Ruurd 100 gulden. Om vier uur vertrokken we. Ruurd reed mee tot Oldeboorn om patienten te bezoeken; Mintje ging mee naar Hemrik om er enkele dagen te blijven. Om half zeven waren wij thuis. Daarna kwamen Wobbe en Jap op bezoek, evenals broer Pier met zijn gezin.
Een familievisite liep hier door het werk van een arts heen. Het paard ging op stal, koffie kwam eerst, daarna Madeira en de maaltijd; ondertussen bezocht en ontving Ruurd patienten.
19 juni 1874: een reis gaat niet door
Pier Jans van der Sluis (in modern Nederlands):
's Morgens ging ik naar het land en naar de fabriek. 's Middags zou ik met mijn vrouw en Sjoukje naar Beetsterzwaag en Selmien gaan, maar er kwam ruzie en daardoor ging de reis niet door.
Pier legt niet uit wie ruzie kreeg, waarover het ging of wie besloot thuis te blijven. Die ontbrekende informatie vullen we niet in.
30 juni en 1 juli 1874: kermis, landwerk en een verjaardag
Pier gebruikte in zijn notitie van 30 juni het woord "rier". De betekenis daarvan is in de online transcriptie niet duidelijk. Daarom is het woord hieronder niet stilzwijgend vervangen door een dier of handelswaar.
Pier Jans van der Sluis (in modern Nederlands):
Op 30 juni ging ik eerst naar het land en daarna naar de kermis in Donkerbroek. Ik verkocht daar een "rier" en kocht drie stuks weer terug. De handel was vrij goed, maar de varkens waren goedkoop. Op de terugweg ging ik over Hoornsterzwaag. Daar leken de gewassen voor het grootste deel aan de vorst te zijn ontsnapt. Via Gorredijk ging ik naar de stalboerderij, waar een mooi hengstveulen stond.
Op 1 juli ging ik eerst naar het land, daarna naar Gorredijk en vervolgens naar het hooiland bij Terwispel. Ebbinge reed met mij naar huis. 's Avonds kwam de familie voor mijn 57ste verjaardag. Zij bleven tot elf uur.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.