Hemrik in de 19de eeuw: school, sluis en Van der Sluis
In de 19de eeuw lag een belangrijk deel van het dorpsleven rond landbouw, de Compagnonsvaart en de sluis. De familie Van der Sluis bezat er boerderijen en land, werkte in de vervening en nam grote openbare werken aan. De dagboeken van Alle en Pier van der Sluis maken gewone dagen in Hemrik ongewoon goed zichtbaar.
1822: voortaan het hele jaar school
Na perioden met vooral winterschool kreeg Hemrik in 1822 een permanente school die het hele jaar open was. Klaas Bartus Luijting werd op 12 november benoemd. Zijn traktement bestond uit 60 gulden van de grietenij, 3 gulden van de kerk, schoolgeld en een vrije woning. Er werden toen 70 leerlingen gerekend, ieder voor 5 cent per week.
In 1830 kwam er een nieuw schoolgebouw. In 1861 werd Gurbe J. van Seijen benoemd; hij bleef tot zijn pensionering in 1896.
Boerderijen bij de sluis
Het kadaster van 1832 laat zien dat de familie Van der Sluis al veel grond en bebouwing rond de sluis bezat. In 1855 werd het familiebezit opnieuw ingericht. De broers Alle en Pier Jans kregen ieder een nieuwe boerderij en hun vader Jan Alles bouwde een rentenierswoning.
Bij Pier is de bouw rechtstreeks in het dagboek te volgen. Op 4 maart 1856 begon het uitgraven voor zijn nieuwe huis. De boerderij van Alle werd in dezelfde periode aan de andere kant van de sluis verder uitgebouwd.
1855: het verlaat wordt in steen herbouwd
De sluis uit 1755 bleef een vast punt in het dorp. In 1855 werd het verlaat in steen herbouwd. Voor de 19de-eeuwse bewoners bleef dit de plek waar schepen het hoogteverschil in de Compagnonsvaart passeerden.
5-10 november 1865: kerk, slootwerk en huisslacht
Alle Jans noteerde in november 1865 gebeurtenissen die zich rond zijn huis en land in Hemrik afspeelden. Op zondag 5 november ging hij met zijn vrouw en kinderen naar de kerk in Hemrik. Een dag later keek hij bij het graven van een sloot tussen zijn land en dat van broer Pier. Het zand uit de sloot werd over het land gebracht.
Diezelfde middag werd bij Alle een koe geslacht. De volgende dag noteerde hij het resultaat: 232 Nederlandse ponden vlees en 30,5 pond vet. Familieleden kwamen op bezoek, terwijl Pier elders veentermijnen betaalde. Werk, familie en geld liepen in hetzelfde dagboek voortdurend door elkaar.
Meer dagboekscènes van Alle en Pier van der Sluis.
Boer, vervener, aannemer en koopman
Alle Jans en Pier Jans waren niet alleen landbouwers. Zij waren ook actief in turfwinning, handel en aannemerij. Alle nam onder meer werk aan aan de Harlinger Trekvaart en de Boorn. In 1862 werkte hij aan de inpoldering van de Reiderwolder polder in de Dollard; de totale aannemingssom bedroeg 711.890 gulden.
De familienaam paste bij de plek waar hun bedrijf groeide. Een eerdere generatie woonde al bij het Hemrikerverlaat en trad er op als veenbaas en vallaatsman.
De familiegrafkelder
Op het verhoogde kerkhof werd in 1860 op initiatief van Jan Alles van der Sluis een grote familiegrafkelder gebouwd. De grafkelder en de familiegrafstenen liggen nog bij de Witte Kerk.
In 1869 werd vergunning gegeven voor een beurtdienst van Wijnjeterp via Hemrik en Lippenhuizen naar Leeuwarden. De geregelde scheepvaart was een alternatief voor de soms moeilijk begaanbare zandwegen.
Vervoer langs Hemrik
Wat is nog zichtbaar?
- De Witte Kerk en het verhoogde kerkhof.
- De grafkelder van de familie Van der Sluis.
- De Opsterlandse Compagnonsvaart en de plaats van het Hemrikerverlaat.
- De structuur van boerderijen en land langs de vaart en rond de oude sluis.
Hemrik door de eeuwen
Verwante plaatsen
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.