Oosterwolde in de 19de eeuw
De 19de eeuw veranderde de vorm en functie van Oosterwolde. Het oude dorp rond de Brink en 't Oost kreeg ten zuiden daarvan een tweede zwaartepunt langs de Compagnonsvaart. Scheepvaart, bestuur, handel en industrie kwamen dichter bij elkaar te liggen.
1816-1818: de Compagnonsvaart bereikt Oosterwolde
De Opsterlandse Compagnonsvaart werd in 1816-1818 doorgetrokken langs Oosterwolde. In het kanaal lag het vijfde verlaat, ook Nanningaverlaat genoemd. De vaart doorsneed oude paden en landerijen. Langs het water ontstond nieuwe bebouwing en bedrijvigheid.
De verandering was geleidelijk. Rond 1849 stond bij de Oosterwolderbrug een buurtje van ruim tien huizen. Later werden de vaartbuurt, de Brinkstraat en de Stationsstraat steeds belangrijker. De oude agrarische kern rond 't Oost bleef daarnaast bestaan.
Armenkamers en voorzieningen
Aan de Kuipenstreek stonden in 1841 al armenkamers. Zulke eenvoudige woningen waren bedoeld voor inwoners die niet zelfstandig in hun onderhoud konden voorzien. In 1834 had zich de eerste arts in Ooststellingwerf gevestigd.
1850: een bescheiden dorp
Een latere geschiedkundige beschrijving, gebaseerd op vroege 19de-eeuwse gegevens, noemt voor Oosterwolde en de buurten ongeveer negentig bewoonde huizen. Veel woningen hadden slechts één deur en twee vensters. Grotere huizen weken daarvan sterk af: De Gouden Klok had negen vensters en Oostenburg veertien.
1868: vervoer en een eigen krant
Vanaf 1 april 1868 reed een omnibus tussen Oosterwolde en Wolvega, met aansluiting op het spoor. In hetzelfde jaar verscheen in Oosterwolde het weekblad De Zevenwouden. Het eerste nummer kwam op 5 januari uit; na ongeveer negen maanden hield het blad alweer op te bestaan.
1886: Oosterwolde wordt hoofdplaats
In 1886 werd Oosterwolde de hoofdplaats van Ooststellingwerf. Er kwam een nieuw gemeentehuis en een omnibusdienst via Donkerbroek naar Gorredijk. Het bestuurlijke zwaartepunt verschoof daarmee definitief naar Oosterwolde.
1887: melk naar de stoomfabriek
In 1887 werd een stoomzuivelfabriek gebouwd. Vijf boeren zegden aanvankelijk toe melk te leveren. De jonge Tjisse Kuperus werd directeur. De eerste onderneming kreeg al snel conflicten over de melkprijs. In 1890 namen boeren de bestaande boterfabriek over.
1888: arbeiders eisen kortere dagen en beter loon
De sociale onrust in de Friese en Drentse venen bereikte ook Oosterwolde. Op 20 april 1888 verscheen in Recht voor Allen een oproep van iemand die zich "X uit Oosterwolde" noemde. Hij riep kanaalgravers op zich te verenigen.
"niet verzoeken maar te eischen een normalen arbeidsdag, met een ... voldoend loon"
Een dag later begon de staking onder grondwerkers aan het Tjongerkanaal. In dezelfde stakingsgolf werd ook in Oosterwolde het werk neergelegd. De overheid zette in het veengebied politie en militairen in. De acties verbonden plaatselijke loonconflicten steeds sterker met de opkomende socialistische beweging.
1891: vrouwen uit Appelscha naar het gemeentehuis
Een jaar na de grote vrouwenstaking in Appelscha trok een groep vrouwen naar het gemeentehuis in Oosterwolde. Zij vroegen om betere armenzorg en meer steun.
1895: De Knolle, bijna 300 hectare
Op 23 december 1895 werd in De Gouden Klok het grote bezit De Knolle voorlopig verkocht. De advertentie beschreef een boerderij met schuren en bijgebouwen, wei- en hooilanden, fenne, bosgronden en grote heidevelden, deels met veen. Het geheel strekte zich vanaf het Grootdiep oostwaarts uit tot de Drentse grens en omvatte 299 hectare, 14 are en 40 centiare, verdeeld over 42 percelen. Bij de verkoop hoorden ook twee legersteden op het oude kerkhof van Oosterwolde.
Wat is nog zichtbaar?
- de Compagnonsvaart en het Wijkje;
- de verschuiving van de oude Brink naar de 19de-eeuwse vaartbuurt in het stratenpatroon;
- de Dorpskerk, waar in 1866 het door H.J. Noorman gebouwde orgel werd geplaatst;
- de oude kern rond 't Oost;
- de omgeving van de Kuipenstreek en de latere centrumstraten.
Wolvega in de 19de eeuw - een andere belangrijke plaats in de Stellingwerven.
Plaatsen in dezelfde streek
Ook in Noordwolde en het vlechten veranderde de werkgelegenheid na de teruggang van de turfwinning. Inwoners begonnen manden en stoelen te vlechten.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.