Makkinga in de 19de eeuw
Kinderen naar de winterschool
Aan het begin van de 19de eeuw had Makkinga nog een winterschool. In 1804 kwam schoolmeester Meine Hendriks Bergsma. Het vaste salaris bedroeg 20 gulden. Daarbovenop kreeg hij ongeveer 30 gulden aan schoolgeld van zo'n vijftig leerlingen, die elk twaalf stuivers betaalden. Het onderwijs vond alleen in de winter plaats. Bergsma vertrok alweer in 1806 naar Steenwijkerwold.
Na hem kwam Kornelis Piers Duursma, eerst tijdelijk en vanaf 1807 vast. In 1810 nam Roelof Meiners Nieuwveen de lessen over en in 1811 werd hij vast aangesteld. Zijn jaarinkomen bedroeg 95 gulden, naast het schoolgeld. In dit dorp waren lessen en inkomsten van de meester verbonden aan de kinderen die op school kwamen.
De molen maalt voor de omgeving
De molen van Twijtel bediende ook boeren buiten Makkinga. De ontvanger Harmen Dirks Jager noteerde in 1816 dat de molen voor 525 mensen maalde. In de eerste negen maanden van dat jaar waren 686 zakken rogge gemalen. Makkinga telde in 1811 zelf 299 inwoners, zodat de molen duidelijk meer huishoudens dan alleen die van het dorp bediende.
Toen molenares Geesjen Sakes haar man Jan Pieters verloor, bleef zij eigenaar van de molen en van grond bij Twijtel. Bij het molenaarswerk worden later Pieter Hendriks en zijn kinderen genoemd. De gezinsgeschiedenis loopt van molenaar naar bakker en opnieuw molenaar. De namen en beroepen staan in de geschiedenis van de molen bij Twijtel.
De bakhut van de molenaar stort in
Tussen 1815 en 1820 vroeg bakker Pieter Hendriks, die ook bij de molen van Twijtel werkte, toestemming om zijn bakkerij naar zijn woonhuis te verplaatsen. Zijn bestaande bakhut, een eind van het huis verwijderd, was ingestort. In zijn verzoek beloofde hij de verschuldigde belastingen te blijven betalen. In de geboorteakten van zijn kinderen werd zijn beroep achtereenvolgens omschreven als bakker, broodbakker en later molenaar en bakker.
In de Franse tijd naar Oldeberkoop voor het bestuur
Toen Nederland in 1810 deel ging uitmaken van het Franse keizerrijk, werd ook het plaatselijke bestuur anders ingericht. In 1812 werd Ooststellingwerf verdeeld over twee zogenoemde mairies, in Oldeberkoop en Oosterwolde. Makkinga hoorde voortaan bij Oldeberkoop. Voor bestuurlijke zaken was de plaats waar de overheid zitting hield dus veranderd. Na het vertrek van de Fransen kwamen de oude grietenijen terug.
Een gemeentehuis bij de brink
De oude Lycklamastins werd in 1829 afgebroken. Makkinga was in de 19de eeuw gedurende tientallen jaren de hoofdplaats van Ooststellingwerf. In 1856 werd een bestaand gebouw voor de gemeentelijke administratie verbouwd. Niet alleen boeren en molenaars, maar ook bestuurders en mensen die bij hen aangifte deden kwamen daardoor naar het dorp.
Burgemeester P.A. Bergsma liet omstreeks die jaren Villa Nova bouwen. Het huis aan de huidige Lyclamaweg 17 heeft kenmerken van de bouwstijl van het midden van de 19de eeuw. De brink bleef het middelpunt van de buurt; een gietijzeren pomp bij het plein dateert van omstreeks 1880.
Over de zandweg en de Tjonger
Eeuwenlang liepen bewoners en boeren van Makkinga langs de Bercoperweg naar Oldeberkoop. Bij het buurtschap Twijtel lag ook het Middelpad, een kerkepad richting Nijeberkoop. Naar het noorden vormde de Tsjonger een hindernis: het water trad geregeld buiten zijn oevers. Op kaarten uit 1855 stonden bij Twijtel twee waden, plaatsen waar mensen door de rivier konden lopen.
De Prikkedam bestond tot 1888 uit dennenstammen met takkenbossen erop. Wie er te voet overheen wilde, moest van dat ruwe materiaal gebruikmaken. Bij de kanalisatie van de Tsjonger kwam in 1888 een beweegbare brug, de Takkebrug of Prikkedambrug. De brug kostte 7.198 gulden en er werd voor ongeveer 3.000 gulden een brugwachterswoning gebouwd. Op 15 oktober 1888 begon Abel Engberts Ruiter als brugwachter. Via deze oversteek konden reizigers en wagens gemakkelijker naar Hoornsterzwaag en de noordelijke wegen komen.
In 1880 werd ook een tramweg voorgesteld van Heerenveen via Nieuwehorne, Oldeberkoop en Makkinga naar Assen. Dat was een plan voor toekomstig vervoer; er reed toen geen tram op die route.
De decemberstorm vernielt de molen
Op 19 december 1869 trok een zware storm over Makkinga en Twijtel. Op de kerktoren raakten het kruis en de windwijzer los. Bij Twijtel werd de oude houten standerdmolen volledig vernield. De Provinciale Drentsche en Asser Courant meldde de volgende dag:
de korenmolen te Twijtel, een standermolen, werd aan splinters tegen den grond geslagen.
Molenaarsweduwe Alberdina Ebbinge liet daarna een bestaande poldermolen uit de Weperpolder bij Oosterwolde ombouwen tot korenmolen. In 1870 werd de achthoekige molen op de verhoogde molenberg bij Twijtel gezet.
Vervoer over water en melk naar de fabriek
In 1887 werd de Makkingaastervaart gegraven. Zij verbond Makkinga met de gekanaliseerde Tsjonger, zodat een boot niet meer alleen via de oude landwegen te bereiken plaatsen hoefde aan te doen. In 1894 besloten de boeren tot de stichting van een eigen coöperatieve zuivelfabriek, De Eendracht, aan de Wemeweg. Dat veranderde ook het dagelijkse vervoer: de melk van verschillende boerderijen moest op één plaats worden afgeleverd.
De melkrijder A. Middel haalde aan het eind van de 19de eeuw melk op bij de boeren van Twijtel. Aanvankelijk gebruikte hij een hondenkar. Toen de hoeveelheid melk te groot werd om in één rit te vervoeren, schafte hij een kedde aan, een klein paard voor de kar. Voor de grotere wagen moest hij meer tol betalen. Tijdens een vergadering van de zuivelvereniging vroeg hij daarom om vergoeding van de extra kosten. De leden besloten tot 1 mei 1900 vijf cent per dag bij te dragen voor de dagen waarop hij melk vervoerde.
vroeger de melk van de veehouders van Twijtel met een hondenkar vervoerde
Wat is nog zichtbaar?
- De brink, de pomp en de kerk van 1777.
- Villa Nova aan de Lyclamaweg 17.
- De voormalige route van de Makkingaastervaart.
- De plek van de oude molen en boerenerven bij Twijtel.
- De kerkklok uit 1466.
- De brugverbinding bij Prikkedam, die in 1888 de oude takkenbrug verving.
Andere verhalen en perioden
Wilt u reageren?
Heeft u een familiebrief, dagboek, oude foto of een aanvulling over Makkinga? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.