Donkerbroek door de eeuwen heen
Een dorp langs een doorgaande weg
Donkerbroek ligt op een hogere zandrug tussen Hoornsterzwaag en Haule. De boerderijen kwamen aan weerszijden van de oude Herenweg te staan. Daardoor ontstond een langgerekt streekdorp, niet een dorp met alle huizen rond een kerkplein. Landbouw, vee en de hooilanden richting de Tsjonger bepaalden eeuwenlang het werk.
In het register van 1640 worden 43 stemdragende plaatsen genoemd. Het belastingregister van 1749 telt 322 inwoners in 74 gezinnen. Naast boeren werkten in het dorp zes wevers, vier schoenmakers en een timmerman. Er woonde ook een predikant. Boeren en landarbeiders verrichtten hun werk op de erven, in de akkers en bij het vee.
Een kerk, een schans en een galg in het buitengebied
De middeleeuwse kerk was gewijd aan Sint-Laurentius. De huidige kerk werd in 1714 gebouwd; op 23 april legde predikant Isaac Poutsma de eerste steen. Ten noorden van het dorp liet stadhouder Willem Lodewijk in 1593 de Breebergschans aanleggen, een aarden verdedigingswerk langs de doorgang naar het noorden.
In augustus 1673 kwamen Munsterse troepen via Makkinga en de Tsjonger naar Donkerbroek. Hun route liep over de wegen en oversteekplaatsen in de waterlinie.
Verder noordelijk, dicht bij de grens met Haule, lag op de heide de Galgeberg. Daar stond de galg van Ooststellingwerf zichtbaar langs de doorgaande weg. De plek lag niet in de dorpskern. J.A. Mol wees haar in oude atlassen en op de kaart van Eekhoff aan.
Klokken tegen belastingambtenaren
Op 22 december 1749 luidden jongeren de kerkklokken om te waarschuwen dat belastingambtenaren naar Donkerbroek kwamen. Mensen liepen met zeisen en schoppen op hen af. De ambtenaren weken uit. Martien Lammers, moeder van een van de klokkenluiders, voerde aan dat het ging om het gebruikelijke Sint-Thomasluiden. De rechters wezen dat verweer af. In 1750 kreeg zij twee jaar tuchthuisstraf. Het verhaal staat uitgebreider bij Donkerbroek in de 18de eeuw.
Water dwars door de Herenweg
In 1790 bereikte de Opsterlandse Compagnonsvaart vanuit Gorredijk het dorp. De turf kon voortaan per schip verder worden vervoerd, maar ook bouwstoffen kwamen over water. De kerkvoogden betaalden Geert Bates in 1791 achttien stuivers vrachtloon voor een ton kalk. Een veerschip deed in 1796 Gorredijk, Lippenhuizen en Donkerbroek aan. Donkerbroek bleef vooral een landbouwdorp. Het vervoer over weg en water, de plaatselijke herbergen en de groei van het dorp komen terug bij Donkerbroek in de 18de eeuw en Donkerbroek in de 19de eeuw.
Wat is nog zichtbaar?
- De langgerekte Herenweg met verspreide oudere boerderijen.
- De Laurentiuskerk uit 1714 met de gedenksteen.
- De Compagnonsvaart en de oversteek bij de dorpsweg.
- Het monument De Klokkenluider ter herinnering aan 1749.
- De omgeving van de vroegere Breebergschans en Galgeberg ten noorden van het dorp.
Andere verhalen en perioden
Wilt u reageren?
Heeft u een familiebrief, dagboek, oude foto of een aanvulling over Donkerbroek? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.