Donkerbroek in de 18de eeuw
Een boerendorp van 322 inwoners
In 1749 woonden in Donkerbroek 322 mensen, verdeeld over 74 gezinnen. Het dorp kende zes wevers, vier schoenmakers, een timmerman en een predikant. De boerengezinnen hielden vee en werkten op het land. De wevers, schoenmakers en timmerman maakten en herstelden spullen die bewoners dagelijks nodig hadden.
Wie niet genoeg verdiende, kon steun krijgen uit de diaconie. In februari 1748 noteerde de diaconie uitdelingen van brood. Die broodbetalingen laten zien hoe de hulp er in het dagelijks leven uitzag. Over het werk op het boerenbedrijf staat meer bij boeren en landarbeiders.
23 april 1714: de eerste steen
Predikant Isaac Poutsma legde op 23 april 1714 de eerste steen van de nieuwe Laurentiuskerk. Zijn naam en de datum kwamen boven de ingang. Van de verdwenen voorganger bleven in ieder geval de plek en de herinnering aan Sint-Laurentius bewaard.
22 december 1749: de kerkklokken luiden
Er kwamen belastingambtenaren naar Donkerbroek. Jongeren trokken aan de klok om het dorp te waarschuwen. Mensen stroomden toe met schoppen en zeisen, werktuigen die anders op het land werden gebruikt. De ambtenaren durfden niet door te gaan en gingen weg.
Martien Lammers was de moeder van een van de jongens die de klokken hadden geluid. Zij hield tegenover de justitie vol dat het klokgelui hoorde bij Sint-Thomasluiden, een gebruik in de donkere decemberdagen. Het gerecht verwierp dat verweer en veroordeelde haar in 1750 tot twee jaar tuchthuis. Een monument in het dorp draagt de naam De Klokkenluider.
Kalk en reizigers over de nieuwe vaart
Omstreeks 1790 werd de Opsterlandse Compagnonsvaart door Donkerbroek gegraven. De vaart kwam vanuit Gorredijk, waar het graven al in de 17de eeuw begonnen was. Het belangrijkste doel was turf met schuiten af te voeren. In Donkerbroek sneed het nieuwe water de Herenweg en de bestaande dorpsbebouwing in twee delen. Volgens het plaatselijke geschiedenisonderzoek kwam er in 1798 een brug.
Al in 1791 liet de hervormde kerk van Donkerbroek kalk per schip aanvoeren. In het kasboek van de kerkvoogden staat de betaling aan Geert Bates voor het vervoer van "een ton kalk". Zijn vrachtloon was "agtien stuivers". Kalk werd gebruikt voor metselen, voegen en pleisteren. Het kasboek noemt niet voor welk gebouw deze ton was bestemd.
In 1796 voer er een veerschip op een route van Gorredijk via Lippenhuizen naar Donkerbroek. De route werd genoemd toen Alle Jochems het schip overdroeg aan Thylemans Johannes van Gans. Zo konden mensen en goederen het dorp ook over het water bereiken. Schuiten met turf en andere zware vrachten hoefden niet over de onverharde landweg.
Bij het dorp kwamen woningen langs de nieuwe vaart. Verder buiten de oudere bebouwing groeiden de buurtschappen Petersburg en Moskou. De eerste brugdatering wordt niet eensluidend overgeleverd: de plaatselijke geschiedschrijving noemt 1798, een monumentenboek noemt 1789.
De Bataafse jaren
Bij de politieke omwentelingen van de jaren 1790 vernielden patriotten het familiewapen van Lycklama à Nijeholt boven de kerkdeur. Tegenover de kerk werd bij een vrijheidsboom gedanst. Op de Peggebult oefenden gewapende burgers. Het gebeurde aan dezelfde Herenweg waar boerenwagens en postreizigers langskwamen.
Wat is nog zichtbaar?
- De kerk uit 1714 en haar eerste-steeninscriptie.
- Het monument De Klokkenluider dat verwijst naar 22 december 1749.
- De plaats van de Herenweg en de Compagnonsvaart.
- De omgeving van de Peggebult.
Andere verhalen en perioden
Wilt u reageren?
Heeft u een familiebrief, dagboek, oude foto of een aanvulling over Donkerbroek? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.