Lippenhuizen door de eeuwen heen
Lippenhuizen ontstond in de late middeleeuwen op een zandrug tussen heide en veen. Eeuwenlang leefden inwoners vooral van landbouw en veeteelt. Vanaf het begin van de 18de eeuw veranderde het dorp door de Opsterlandse Compagnonsvaart, de vervening en het vervoer over water.
Een strafzaak uit 1738 betreft Fooke Annes uit Lippenhuizen, die wegens het stelen van schapen gevangen zat. Zijn naam staat onder het verbond van negen gevangenen in het Leeuwarder tuchthuis.
1543: land, hooi en vee
Het Beneficiaalboek van 1543 noemt in Lippenhuizen verschillende stukken kerk-, pastorie- en vicarieland. Bij de pastorie hoorde een lang perceel dat van de veenscheiding tot het Heer Diep liep. Ook worden hooiland, grasland en de Koefenne genoemd.
De pastoor ontving inkomsten uit land en boerderijen. Een oude verplichting waarbij iedere boerderij jaarlijks hooi aan de pastoor leverde, was op verzoek van de dorpsgemeenschap kwijtgescholden. In het register staan ook bewoners als Harman Pelzer, Albert Wever, Bene Syuwrdts en Bouw Wobbis weduwe.
Lippenhuizen in de 16de eeuw: grond, hooiland en kerkelijke inkomsten.
Boeren, school en veen in de 17de eeuw
Vanaf 1597 zijn schoolmeesters in Lippenhuizen bij naam bekend. In de 17de eeuw geven koopakten bovendien een zeldzaam concreet beeld van boerderijen en land. Zo kochten Otte Eebeles en Feik Jentjes in 1630 een halve boerderij met de helft van huis en schuur, bomen en beplanting voor 700 Philips-gulden.
In 1645 spraken de Opsterlandse compagnons af een vaart te graven via Terwispel en Kortezwaag naar Lippenhuizen en verder naar Hemrik. Het duurde nog tientallen jaren voordat de vaart werkelijk door de Lippenhuister landerijen werd gegraven.
Lippenhuizen in de 17de eeuw: boerderijen, school en het plan voor de vaart.
De vaart bereikt het dorp
In 1718 was de Compagnonsvaart tot bij de kerk gevorderd. Het Lippenhuisterverlaat werd in 1736 aangelegd om het hoogteverschil in de vaart te overwinnen. Zeven jaar later verrees een nieuwe kerk. Voor de bouw werden bruikbare materialen uit de oude kerk eerst op drie boelgoeden verkocht.
Lippenhuizen had bovendien tot het einde van de 18de eeuw een rechtskamer. Daar hield de grietman, de bestuurder en rechter van Opsterland, zitting.
Lippenhuizen in de 18de eeuw: vervening, verlaat, kerk en rechtskamer.
Een groot dorp in de 19de eeuw
Rond 1840 telde Lippenhuizen ongeveer duizend inwoners. De meeste bewoners leefden van landbouw en veeteelt. In 1829 was tegenover de kerk een nieuwe school gebouwd. De kerk kreeg rond 1860 haar huidige uiterlijk; het verlaat was in 1858 al in steen vernieuwd.
De dagboeken van Alle en Pier van der Sluis noemen Lippenhuizen vaak. Zij kwamen er voor de kerk, land, personeel, vergaderingen en bezoek. Alle beschreef koude ritten, zware regen, mensen die nat uit de kerk kwamen en arbeiders die weer op het land begonnen.
In 1871 richtten inwoners de vereniging De Veiligheid op tegen diefstallen van onder meer vee, bijenkorven en hout. In 1885 bezaten de leden samen 62 paarden, 255 schapen, 421 runderen, 220 zwijnen en 70 bijenkorven.
Lippenhuizen in de 19de eeuw: school, kerkgangers, arbeiders en De Veiligheid.
Wat is nog zichtbaar?
- De Piterkerk aan De Buorren gaat terug op de kerk van 1743 en kreeg rond 1860 haar huidige uiterlijk.
- De Opsterlandse Compagnonsvaart loopt nog langs het dorp.
- Het Lippenhuisterverlaat ligt nog in de vaart. De oorspronkelijke sluis van 1736 werd later meerdere keren vernieuwd.
- De stelpboerderij aan Compagnonsfeart 36 werd in 1776 gebouwd voor de erven van Albert Tjebbes.
- Het voormalige Nieuwe Tolhuis aan de Sweachsterwei dateert van omstreeks 1860.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.