Kortezwaag door de eeuwen heen
Kortezwaag is ouder dan Gorredijk. In een kapellenlijst uit 1315 wordt het dorp al genoemd als Urasuagh. Het woord "zwaag" verwees naar grasland waar vee werd gehouden. Het oude dorp lag rond de latere Mariakerk en liep in de richting van Dekemastate.
Een boerendorp op hoger land
De oudste bewoning lag waarschijnlijk aanvankelijk lager, in de Kortezwaagster finnen. Toen die natte gronden moeilijker bewoonbaar werden, verschoof de bewoning naar hoger terrein. Achter de oude dijk groeide een lint van boerderijen en erven. Landbouw, hooiland en veeteelt bleven eeuwenlang belangrijk.
Langezwaag: het andere zwaag-dorp
Kortezwaag en Langezwaag waren al in de middeleeuwen twee afzonderlijke dorpen binnen hetzelfde ontginningslandschap rond de Wispel en Oude Ee. Hun oude namen Urasuagh en Utrasuagh werden in 1315 naast elkaar gebruikt. Later deelden de dorpen kerkelijke registers en predikanten en liepen familie- en bezitrelaties over de dorpsgrens.
Ook Luxwoude hoorde bij deze oude ontginningsgroep. Het bleef veel kleiner, maar bewoners, land en later de kerkelijke registers liepen over de dorpsgrenzen heen.
1543: land verkocht om de pastorie te onderhouden
Het Beneficiaalboek van 1543 vertelt opvallend concreet hoe de kerkelijke bezittingen werden beheerd. Land van de patroon was met toestemming van de dorpsgemeente en het gerecht verkocht aan inwoners die de stukken al bij hun boerderij gebruikten. Een deel van het geld werd besteed aan de pastorie. Het overige bedrag werd uitgeleend en de rente kwam bij de pastoor terecht.
Het register noemt onder meer de weduwe Aennsch Bonne, Jan Tyercx, Dadde Flaeckis, Syouck Aedis, Tyets Jelkis, Rentzie Reewerts en Freesger Aeyses als buren van pastoriegrond.
Kortezwaag in de 16de eeuw: land, pastorie en Reformatie
De uitgebreide hertaling van Kortezwaag in het Beneficiaalboek van 1543
De vervening maakt Gorredijk mogelijk
Rond 1600 kochten ondernemers grote stukken veengrond onder Kortezwaag. In 1606 kregen zij toestemming om de Hereweg in de Trimbeets door te graven en daar een brug met sluisdeuren aan te leggen. Bezwaren uit westelijker gebieden tegen het zure veenwater hielden de uitvoering nog tegen.
Na verkoop van de veengronden aan nieuwe ondernemers werd de doorvaart rond 1631 alsnog aangelegd. Bij de kruising van vaart en Hegedyk groeide een nieuwe nederzetting: Gorredijk. Die lag op het grondgebied van Kortezwaag. In 1645 werd de Compagnie van Kortezwaag opgericht, de latere Opsterlandse Compagnie.
Kortezwaag in de 17de eeuw: vervening, geloof en school
Een herbergier tussen bier, koeien en schulden
De 17de-eeuwse akten noemen ook het gewone handelsleven. Herbergier Freerck Doyes kocht in 1658 met zijn vrouw Trijn Doededr een huis met schuurtje en erf. Hij raakte verwikkeld in een geschil over een koe en had schulden bij brouwers in Sneek voor geleverd bier. Na zijn overlijden werd zijn weduwe nog aangesproken voor een halve ton bier die bij zijn overlijden was gehaald.
Kerk, school en dorpsfuncties
Na de Reformatie deelden Kortezwaag en Langezwaag vanaf 1633 een gereformeerde predikant. Katholieken verdwenen niet: rond 1635 bediende pater Laurentius vanuit Heerenveen ook gelovigen in Kortezwaag. In 1649 kreeg het oude kerkje gebrandschilderde ramen.
Schoolmeesters combineerden hun werk vaak met andere taken. Rinse Tsietses was in de 18de eeuw tegelijk schooldienaar, timmerman en dorprechter. Het oude kerkje werd in 1723 nog getekend, maar was aan het eind van de eeuw bouwvallig. In 1797 kwam de huidige Mariakerk ervoor in de plaats.
Kortezwaag in de 18de eeuw: schoolmeester, kerk en Bataafse tijd
De 19de eeuw: school en Joodse begraafplaats
In 1804 kreeg de Joodse gemeenschap van Gorredijk een eigen begraafplaats op grond onder Kortezwaag. De oudste bewaarde grafsteen dateert uit 1807. In 1832 kreeg Kortezwaag een nieuwe school. In 1839 woonden er 576 mensen in het dorp.
In Kortezwaag werd in 1845 Rindert van Zinderen Bakker geboren. Hij begon als jongen met eenvoudig werk, werd timmerman en werd in 1891 als socialist gekozen in de gemeenteraad van Opsterland. In 1885 opende een nieuw schoolgebouw met ongeveer negentig leerlingen. Rond de opvolging van het schoolhoofd ontstond enkele jaren later politieke strijd. In 1896 werd de Mariakerk grondig verbouwd en kreeg zij een dakruiter.
Kortezwaag in de 19de eeuw: school, begraafplaats en kerk
Wat is nog zichtbaar?
- de Mariakerk uit 1797 aan De Leijen, met de dakruiter uit 1896;
- het oude kerkhof rond de kerk, met 18de- en 19de-eeuwse grafstenen;
- de Joodse begraafplaats bij de Dwarsfeart, in gebruik vanaf het begin van de 19de eeuw;
- de Hegedyk en Compagnonsvaart, waar de veenkolonie Gorredijk uit Kortezwaag groeide.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.