Terwispel door de eeuwen heen
Terwispel is een oud boerendorp aan de rand van lage hooilanden en veengebied. De Wispel, een zijwater van het Alddjip, gaf het dorp zijn naam. In oude vermeldingen komt de plaats onder meer voor als Wispolia, Westpalia en Wyspola.
Water en hooilanden
De bewoners moesten zich vroeg tegen water beschermen. In de 15de eeuw werd de Wispelder Walle aangelegd, een lage dijk tegen water uit de Ie en de Wispel. Het tracé is tegenwoordig nog gedeeltelijk herkenbaar.
Terwispel was eeuwenlang een uitgestrekt landbouwdorp. Samen met Beets werd het de hooischuur van Opsterland genoemd. De huidige Bûtewei stond in 1664 als Wispeler Hooywech op de kaart.
1543: mensen, land en huur
Het Beneficiaalboek van 1543 noemt land bij de Olde Wech, de Maer, de Breglaen, de Muwe en het Oldehof. Bewoners als Geele Syurdts, Jan Hayes zoon en Durck Syurdts gebruikten land dat bij kerkelijke goederen hoorde. De huur kon per jaar verschillen. Van een perceel staat uitdrukkelijk dat het in goede jaren meer en in slechte jaren minder opbracht.
Terwispel in de 16de eeuw: bewoners, hooiland en huren.
School, herberg en het plan voor een vaart
In 1639 wordt Ubbe Sijnes genoemd als schoolmeester in Terwispel. Uit akten uit dezelfde eeuw kennen we landverkopen, een watermolen en herbergier Tincke Piers. In 1645 spraken de Opsterlandse compagnons af een vaart te graven vanaf de Boorn via Terwispel en Kortezwaag naar Lippenhuizen, Hemrik en verder naar het oosten.
Terwispel in de 17de eeuw: school, landhandel en de nieuwe vaart.
1749: vooral boeren
In 1749 telde Terwispel onder de gezinshoofden 78 boeren, 15 arbeiders, vijf mensen in ambacht of handel en twee die voor kerk of overheid werkten. Schoolmeesters combineerden hun onderwijs met andere werkzaamheden. Jan Sijbes hield 's winters school en werkte 's zomers bij een boer; hij was bovendien dorprechter en ontvanger.
Terwispel in de 18de eeuw: boeren, arbeiders en winterschool.
De 19de eeuw: vervening en snelle groei
Door de lage vervening veranderde het dorpsgebied sterk. Het inwonertal groeide van 519 in 1815 naar 2401 in 1895. Rond 1852 werd de Nieuwe Vaart gegraven. De vaart sneed het dorp in twee delen; de brug ertussen kreeg de naam Spaltenbrêge.
Alle en Pier van der Sluis kwamen voor hun bedrijven geregeld in Terwispel. Alle bezocht in februari 1870 met Pier hun veenderij. Pier noteerde in juli 1874 dat hij naar zijn hooiland in Terwispel ging voordat hij thuis zijn 57ste verjaardag vierde. In 1875 schreef Jacobus Craandijk dat de veengraverij bij het dorp nog volop gaande was.
Terwispel in de 19de eeuw: turf, school, Nieuwe Vaart en de dagboeken van Alle en Pier.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.