Gorredijk door de eeuwen heen
Gorredijk is jonger dan veel Friese dorpen. Het groeide op grond van het oudere Kortezwaag, waar de Hegedyk de vaart naar het Gorreveen kruiste. Rond 1630 kwam hier een brug. Turf, watervervoer en de doorgaande weg trokken schippers, ambachtslieden en kooplieden naar de kruising. De nederzetting kreeg het karakter van een "vlekke": een plaats met stedelijke functies zonder stadsrechten.
Voor Gorredijk: Kortezwaag en het veen
In 1543 bestond Gorredijk nog niet. Het Beneficiaalboek noemt in Kortezwaag tientallen stukken kerk- en pastoriegrond, hooiland en verschillende inwoners. In de tweede helft van de 16de eeuw kocht Pieter van Dekema veengrond in deze streek. In 1555 liet Reynold van Burmania een vaart graven vanaf de Hogeweg naar de Olde Ee. De volledige Kortezwaagster opgave uit 1543 is apart hertaald.
De volledige Kortezwaagster opgave uit 1543 is apart hertaald.
Vaart, schans en markt
In de 17de eeuw kregen de verveningen een grotere schaal. De Compagnie van Kortezwaag werd in 1645 opgericht. Rond de brug en sluis ontstond een kruisvormige nederzetting. Tijdens de oorlogsjaren 1672-1673 werd de bestaande bebouwing binnen een schans gebracht. In 1683 stond binnen die schans een hervormde kerk. In 1694 kreeg Gorredijk marktrechten.
1759: inwoners betalen zelf een nieuwe brug
Een bewaard stuk uit 1759 noemt een bijeenkomst van mannelijke inwoners in de dorpsschool. Zij spraken af een nieuwe brug te laten bouwen en de kosten als dorp te dragen. Grietman Livius Suffrides Lijcklama à Nijeholt en de grietenij werden van betaling vrijgesteld. Op de weekmarkt werden onder meer rogge en boekweit verhandeld.
Een plaats met verschillende gemeenschappen
In de tweede helft van de 18de eeuw vestigden zich Joodse inwoners in Gorredijk. In 1798 telde Gorredijk en omgeving 39 Joodse inwoners. In 1804 kwam er een Joodse begraafplaats in Kortezwaag en in 1807 een kleine synagoge aan de Langewal. Hervormden, doopsgezinden en Joodse inwoners hadden in de 19de eeuw ieder hun eigen gebedshuis.
Gorredijk groeide als handels- en vaartplaats, terwijl het bestuur van Opsterland vooral in het nabijgelegen Beetsterzwaag was gevestigd. In Beetsterzwaag lagen het grietenijbestuur, grootgrondbezit en verschillende buitenplaatsen dicht bij elkaar.
1795-1798: patriotten en prinsgezinden
In 1795 kreeg Gorredijk een burgersociëteit met de naam 'De Broederschap' en werd een vrijheidsboom opgericht. De boom stond voor de nieuwe Bataafse orde. Patriotten wilden de erfelijke macht van de stadhouder terugdringen en meer politieke invloed voor burgers. Prinsgezinden bleven het Huis van Oranje en het stadhouderschap steunen.
De tegenstelling kwam in Gorredijk op straat terecht. Jac. Hoofmans werd in januari 1796 gevangengenomen na het zingen van een Oranjelied en verzet tegen de patriotten. Op 29 april 1798 werd de vrijheidsboom 's nachts omgehakt. Wie dat deed en met welk precies motief is niet overgeleverd.
Gorredijk 1795-1798: De Broederschap, het Oranjelied en de omgehakte vrijheidsboom
Scheepvaart, markt en nijverheid
De 19de eeuw bracht meer verkeer en bedrijven. De sluis werd in 1821 vernieuwd. In 1850 werd de weg naar Heerenveen verhard en verbeterde de Nieuwe Vaart de verbinding met de Friese meren. De boterwaag uit 1875, werkplaatsen, scholen en winkels pasten bij een plaats die een verzorgings- en handelscentrum voor de omgeving was geworden.
Craandijk wandelt door Gorredijk
Jacobus Craandijk kwam in 1875 via Langezwaag en Kortezwaag. Hij beschreef Gorredijk als een levendige kruisbuurt met lange rijen woningen langs de vaart, een brede straat en grotere huizen van plaatselijke bestuurders. Bij Terwispel zag hij dat de veengraverij nog doorging. Zijn beschrijving van Kortezwaag en Gorredijk is in moderne Nederlandse zinnen hertaald.
Zijn beschrijving van Kortezwaag en Gorredijk is in moderne Nederlandse zinnen hertaald.
Wat is nog zichtbaar?
- de Opsterlandse Compagnonsvaart en de kruisvorm van vaart en oude Hegedyk;
- het kerkhof aan de Kerkewal met resten van de in 1683 gestichte hervormde kerk en oude zerken;
- de hervormde kerk van Kortezwaag uit 1797 aan De Leijen;
- de voormalige boterwaag aan de Kerkewal, gebouwd in 1875;
- de Joodse begraafplaats in Kortezwaag uit 1804;
- Museum Opsterlân in de voormalige openbare lagere school uit 1887-1888.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.