Gorredijk 16de eeuw geschiedenis - Kortezwaag, veen en Beneficiaalboek 1543

Het gebied van Gorredijk in de 16de eeuw

Gorredijk bestond in de 16de eeuw nog niet. Wie deze plek in 1543 bezocht, bevond zich in het dorpsgebied van Kortezwaag. Boerderijen lagen langs hogere zandgronden; hooiland en natte gronden strekten zich westelijk en noordelijk uit. De latere vaart, brug en markt van Gorredijk waren er nog niet.

1543: Kortezwaag in het Beneficiaalboek

Het Beneficiaalboek noemt de bezittingen en inkomsten van kerk en pastorie. Een deel van de vroegere patroonslanden was aan inwoners verkocht. Van het geld was een deel aan het huis van de pastoor besteed; de rest was tegen rente uitgezet. De pastorie bezat akkers en hooiland op verschillende plaatsen. Namen van buren maken het landschap concreet: onder anderen Aennsch Bonne, Jan Tyercx, Syouck Aedis, Rentzie Reewerts en Jeyp Gerbes zoon lagen met hun land naast de pastoriegronden.

De volledige tekst over Kortezwaag uit 1543 staat op een aparte pagina, regel voor regel hertaald en met de oorspronkelijke tekst eronder.

Veen wordt handelswaar

Halverwege de 16de eeuw groeide de vraag naar turf. Pieter van Dekema kocht in Kortezwaag in totaal 62 roeden veengrond. Oude en nieuwere leidijken in de koopakten wijzen erop dat de ontginning al werd voorbereid. Niet alle turf kon meteen gemakkelijk worden afgevoerd.

1555: een vroege turfvaart

Reynold van Burmania bezat veengrond ten oosten van Kortezwaag. In 1555 liet hij een vaart graven vanaf de Hogeweg naar de Olde Ee om turf af te voeren. Deze Burmaniasloot was een voorloper van het latere netwerk van turfvaarten. De veel grotere doorbraak door de Hegedyk, waar Gorredijk ontstond, volgde pas in de 17de eeuw.

Een exact galgenveld is niet bekend

Hans Mol kon voor laatmiddeleeuws Opsterland geen galgenlocatie aanwijzen. Hij acht het waarschijnlijk dat de grietenijen het recht hadden een galg op te richten, maar voor Opsterland ontbreekt een lokaliseerbare plaats. Een galg bij het latere Gorredijk wordt daarom niet als feit vermeld.

Wat is nog zichtbaar?

de Hegedyk, de oude doorgaande route waarop later Gorredijk ontstond;
de omgeving en langgerekte verkaveling van Kortezwaag;
de kerk van Kortezwaag uit 1797, op de plek van een veel oudere kerkelijke kern;
oude waterlopen en ontginningsrichtingen rond Kortezwaag en Terwispel.