Gorredijk in de 19de eeuw
Gorredijk groeide in de 19de eeuw verder als markt-, handels- en verzorgingsplaats. De vaart bleef de hoofdroute voor turf, boter, vee en andere goederen. Winkels, werkplaatsen, scholen, pakhuizen en gebedshuizen stonden dicht bij de waterweg en de brede doorgaande straat.
1804-1817: Joodse begraafplaats, synagoge en school
De Joodse gemeenschap kocht in 1804 grond voor een begraafplaats in Kortezwaag. In 1807 werd een kleine synagoge aan de Langewal ingewijd. Tien jaar later kwamen er een school en een woning voor de onderwijzer bij. In 1840 telde Gorredijk en omgeving 153 Joodse inwoners.
1819: de beurtman zinkt bij Lemmer
Op 5 juni 1819 vertrok de beurtman van Gorredijk naar Amsterdam uit de haven van Lemmer. Een binnenkomende tjalk voer het schip aan. Het beschadigde Gorredijkster vaartuig zonk net buiten de haven. De bemanning werd aan wal gebracht. Ook de lading - vooral schapen, kalfsvellen en enkele vaten boter - kon beschadigd worden geborgen.
1823: Van Lennep schrijft over Gorredijk zonder er te zijn
Jacob van Lennep bereikte op 9 juli 1823 Heerenveen. Hij dronk er koffie, wandelde door de plaats en schreef daarna een scherpe passage over Gorredijk. De woorden zijn geen ooggetuigenverslag van Gorredijk: Van Lennep ging die dag vanuit Heerenveen verder naar Joure en noemt geen informant voor zijn verhaal.
"Iets westelijker dan het Heereveen ligt de Gordijcke, waar nog eenige halve wilden of holbewoners woonen, wier huizen half onder den grond zijn en die van roof en bedelarij leven."
Daarna beweerde hij dat één van iedere drie in Friesland veroordeelde misdadigers uit Gorredijk kwam. Voor die verhouding is in deze onderzoeksronde geen eigentijdse statistiek gevonden. Ook zijn medereiziger Dirk van Hogendorp nam de bewering over Gorredijk niet over in zijn verslag van dezelfde etappe. Van Lenneps volledige tekst over Gorredijk, met hertaling en controle aan andere bronnen.
Van Lenneps volledige tekst over Gorredijk, met hertaling en controle aan andere bronnen
1825: vluchtend vee in een Gorredijkster stal
Na de stormvloed van februari 1825 bereikte het water ook de streek rond Gorredijk. Doeke Wijgers Hellema schreef op 9 februari dat vee van vluchtende boeren in de stal van kastelein Baltus de Vos was ondergebracht. Ook het berichtenverkeer was verstoord: volgens Hellema had men in Gorredijk sinds 4 februari geen brieven uit Wolvega of Heerenveen ontvangen.
"De stal van den Kastelein Baltus de Vos op de Gorredijk is vol geborgen vee."
De watersnood van 1825 in Friesland.
1837: nachtelijke inbraak en een zware straf
De Leeuwarder Courant meldde in maart 1837 de veroordeling van Jan Siebes Huizinga, schippersknecht te Gorredijk. Hij was schuldig verklaard aan diefstal bij nacht, gepleegd met braak en inklimming. Het was niet zijn eerste veroordeling. Voor een soortgelijk misdrijf had hij in 1821 al een geseling en vijf jaar tuchthuis gekregen.
In 1837 volgde opnieuw geseling. Daarbij moest hij met een strop om de hals aan de galg worden vastgemaakt. Daarna werd hij gebrandmerkt en tot acht jaar tuchthuis veroordeeld. Het is een concrete Gorredijkster zaak, maar één zaak kan Van Lenneps bewering over "één van de drie" veroordeelden niet bevestigen.
Rond 1840: een drukke vlekke
Een negentiende-eeuwse plaatsbeschrijving telde ongeveer 280 huizen en meer dan 1.700 inwoners. De bebouwing lag als een dubbele kruisvorm langs vaart en weg. Er waren verschillende bedrijven en werkplaatsen:
- twee korenmolens en een houtzaagmolen;
- een molen voor onder meer eikenschors of het vollen van stoffen;
- twee kalkbranderijen;
- twee scheepswerven;
- drie branderijen;
- drie leerlooierijen;
- een lijnbaan.
Op de markt werden veel rogge en boekweit aangevoerd. De verbindingen met Schoterland, Ooststellingwerf en Drenthe waren voor deze handel belangrijk.
Markt op vaste tijden
Een marktreglement uit 1864 regelde de aanvoer nauwkeurig. Schepen, pramen en boten konden vroeg beginnen; in de winter kwamen goederen ook per slee. Voor wagens gold een later aanvangsuur. De markt moest voorkomen dat de drukke aanvoer door elkaar liep.
2 november 1865: harddraverij, koffie en wijn
Alle Jans van der Sluis uit Hemrik kwam met zijn gezin naar Gorredijk. In zijn dagboek gaf hij ook zijn eigen oordeel over de paarden.
Kernhertaling: Om tien uur reed ik met mijn vrouw, Mintje, Geeske en kleine Pier naar Gorredijk. Op de harddraverij met paard en chaise waren 24 paarden. Takoma uit Tjerkwerd kreeg de prijs, hoewel het paard van J.W. van der Sluis volgens mij het hardst kon lopen. Bij de molen dronken we koffie en bij Jager een glas wijn. Om half tien waren we thuis.
De langere dagboekaantekening van Alle, inclusief het werk thuis en het nieuws van zijn familie
16-17 februari 1870: op schaatsen, met de slede en naar de hardrijderij
Alle Jans van der Sluis noteerde twee winterdagen waarop Gorredijk tegelijk bestemming, ontmoetingsplaats en plaats van vermaak was.
Hertaling, 16 februari: Het vroor nog. Ik ging op schaatsen naar Gorredijk en dronk koffie bij de molen. Suardus en Iest waren daar met hun vrouwen. Daarna reed ik met de slede naar huis. 's Avonds reden wij met de vrouwen per wagen naar Lippenhuizen. In de school was een zanggezelschap bijeen en daarna gingen wij naar het Nut. Het werd laat voordat wij thuis waren.
Hertaling, 17 februari: Er stond eerst weer vorst en wind, maar later dooide het. Ik ging met mijn vrouw naar de hardrijderij in Gorredijk. Wobbe ging met de jonge zwarte ruin naar een andere harddraverij bij M. Jelsma. Daar kreeg Sierd Mulder de prijs en J.W. van der Sluis de premie. In Gorredijk kreeg Van der Berg uit Rijperkerk de prijs en Veldhuis de premie. Na afloop gingen wij naar F. van der Wal voor de uitreiking. De zaal was vol. Wij reden met mijn vrouw en Mintje naar huis. Mijn broer Pier en zijn vrouw waren er ook.
Meer hertaalde dagboekscenes van Alle en Pier van der Sluis.
1875: Craandijk kijkt rond
Jacobus Craandijk liep via Langezwaag en Kortezwaag naar Gorredijk. Hij zag Kortezwaag als een langgerekte boerenstreek met huizen tussen bomen. Gorredijk was volgens hem veel levendiger: woningen stonden in lange rijen langs de vaart, de hoofdweg was een ruime straat en er waren nijverheidsbedrijven en verschillende gebedshuizen. Lees de brongetrouwe hertaling van zijn beschrijving.
Lees de brongetrouwe hertaling van zijn beschrijving.
1888: arbeidsconflict en militairen
In 1888 waren er werkstakingen in de Friese veengebieden. De aanwezigheid van militairen in Gorredijk kwam op 14 mei ter sprake in de Tweede Kamer. Daar werd gezegd dat zij op verzoek van de plaatselijke overheid waren gestuurd. In hetzelfde debat kwamen lage lonen en verplichte winkelnering als klachten van veenarbeiders aan de orde.
Wat is nog zichtbaar?
- de Compagnonsvaart, Langewal, Brouwerswal en de oude hoofdroute;
- de voormalige boterwaag uit 1875 aan de Kerkewal;
- de voormalige openbare lagere school uit 1887-1888, nu Museum Opsterlân;
- het kerkhof aan de Kerkewal met oude zerken en muurresten;
- de Joodse begraafplaats in Kortezwaag;
- de hervormde kerk van Kortezwaag uit 1797.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.