Heerenveen in de 19de eeuw

In de 19de eeuw veranderde Heerenveen van een plaats die vooral langs vaarten was gegroeid in een regionaal verkeers- en handelscentrum met verharde wegen, spoorwegen, winkels, rechtspraak en nieuwe instellingen.

1823: Van Lennep in Heerenveen

Jacob van Lennep en Dirk van Hogendorp bereikten Heerenveen op 9 juli 1823. Van Lennep beschreef een brede kronkelende vaart, grote straten vol mensen en nette huizen. In het Heeren Logement dronken de reizigers koffie en daarna liepen zij door de plaats.

Direct na die eigen waarnemingen schreef Van Lennep een veel harder verhaal over Gorredijk. Hij ging die dag echter niet naar Gorredijk: om elf uur wilden de twee reizigers vanuit Heerenveen naar Joure vertrekken. Van Lenneps volledige passage over Gorredijk, met hertaling en broncontrole.

Van Lenneps volledige passage over Gorredijk, met hertaling en broncontrole

1825: water in de huizen en opvang in kerk en school

Boer Lieuwe Jans de Jong uit Poppenhuizen begon zijn dagboek in het jaar van de grote watersnood. Over Heerenveen noteerde hij dat in veel huizen het water "3, 4 à 5 voet hoog" had gestaan. Mensen vluchtten uit hun woningen. De doopsgezinde kerk en een school werden volgens hem als opvangplaats gebruikt.

Zijn aantekening geeft een direct beeld van de eerste dagen na de ramp: natte woningen, bewoners die elders onderdak zochten en openbare gebouwen die tijdelijk een andere functie kregen.

1828: de straatweg van Zwolle naar Leeuwarden

In 1827-1828 kwam de verharde rijksstraatweg tussen Zwolle en Leeuwarden gereed. De route liep door Heerenveen. Voor reizigers en post was dit een grote verbetering ten opzichte van onverharde wegen die bij regen modderig konden worden.

Herbergen en logementen langs de doorgaande route profiteerden van het verkeer. Tot de komst van de trein werden reizigers en post onder meer met postkoets en diligence vervoerd.

1833: Crackstate wordt gerechtsgebouw

De familie Crack verliet Crackstate. Vanaf 1833 werd het gebouw gebruikt door rechtbank en kantongerecht.

Het centrum kreeg een stedelijk aanzien

Het Breedpad, de Heerenwal, de Dracht en de Koemarkt raakten dichter bebouwd. Winkeliers, notarissen, ambachtslieden, herbergiers en kooplieden woonden en werkten er tussen woonhuizen en grotere panden.

1842: een katholieke kerk

In 1842 werd de rooms-katholieke Heilige-Geestkerk gebouwd.

1868: de trein komt

Op 15 januari 1868 werd de spoorlijn vanuit Meppel tot Heerenveen geopend. Op 1 september van datzelfde jaar reed de trein verder naar Leeuwarden.

De komst van het spoor bracht nieuw werk voor spoorwegpersoneel, reizigersvervoer en bedrijven rond het station. Tegelijk bleef vervoer over de vaarten belangrijk.

1868: Multatuli sprak in Heerenveen

Op 4 december 1868 hield Multatuli een voordracht in Heerenveen. Enkele dagen eerder had hij in een brief zijn Friese programma opgesomd: Joure op 2 december, Bolsward op 3 december en Heerenveen op 4 december. Voor heren kostte een toegangsbewijs in Heerenveen doorgaans één gulden; voor dames een halve gulden.

Tijdens dezelfde Friese tournee sprak hij ook in Drachten. Drachten door de eeuwen heen.

Een winterreis die in Heerenveen vastliep

Predikant Frans Lion Cachet wilde tijdens een winterreis vanuit Heerenveen met een stoombootje naar IJlst. Door plotselinge vorst kon het schip niet varen. Hij reed daarom per trein door naar Akkrum, waar ook de scheepvaart door het ijs was stilgevallen. De precieze datum van de reis noemt hij niet; zijn boek verscheen in 1877.

Frans Lion Cachet over trein, rijtuig, schaatsers en winterverkeer in Friesland.

1890: een gevangenis achter Crackstate

Achter Crackstate werd in 1890 een Huis van Bewaring gebouwd.

1891: veenarbeiders worden in Heerenveen gehoord

In augustus 1891 hield een onderzoekscommissie van de overheid ongeveer twee weken zitting in Heerenveen om de toestand in de noordelijke veenderijen te onderzoeken. Niet alleen bestuurders en veenbazen kwamen aan het woord. Ook arbeiders konden verklaringen afleggen.

Een van hen was de 64-jarige Janke Hendriks Binnema uit Appelscha. Zij had tot haar zestigste in het veen gewerkt en was secretaresse van de vrouwenvereniging Vooruit. In Heerenveen vertelde zij concreet over natte turf, vrouwenloon, kinderopvang, huur, brood op krediet en de staking van 1890.

De verklaring van Janke Binnema is uitgebreid hertaald. Appelscha in de 19de eeuw geeft de achtergrond van de vervening en de arbeidsconflicten.

De verklaring van Janke Binnema is uitgebreid hertaald

1895: een kleine particuliere verpleeginrichting

In 1895 stichtte Cornelia Anna Agatha Albertina baronesse de Vos van Steenwijk aan de Verlengde Dracht een particuliere verpleeginrichting. Zij trad zelf op als directrice-verpleegster en werkte samen met plaatselijke artsen. Het was een vroege vorm van georganiseerde ziekenhuiszorg in Heerenveen.

Gezondheidszorg in Friesland door de eeuwen heen

Arbeiders en middenstand

Naast rijke burgers en bestuurders woonde een groot deel van de bevolking veel eenvoudiger. Arbeiders, dienstboden en knechten huurden kleine woningen of kamers. Ambachtslieden en winkeliers werkten vaak in of direct naast hun woonhuis.

Wonen in de stad: arbeidershuizen, kamers en stegen

Een stad zonder stadsrechten

Aan het einde van de 19de eeuw had Heerenveen veel functies van een stad: een druk centrum, markten, spoorwegstation, rechtbank, kerken, winkels en steeds meer voorzieningen. Toch had Heerenveen geen stadsrechten.

Dat kwam vooral doordat Heerenveen pas vanaf 1551 ontstond. De Friese steden met stadsrechten hadden hun stedelijke positie al in de middeleeuwen gekregen, toen stadsrecht een afzonderlijke juridische status met eigen bestuur en rechtspraak kon betekenen. Heerenveen groeide pas daarna, onder een veel centraler bestuur, uit een veennederzetting tot een grote marktplaats. Er was daardoor geen vanzelfsprekend moment waarop de jonge plaats tot middeleeuwse stad werd verheven.

Heerenveen kreeg wel steeds meer stedelijke functies. Daarom werd het, net als bijvoorbeeld Drachten en Gorredijk, een vlekke genoemd: een grote nederzetting met een stedelijk karakter, maar zonder stadsrechten. Voor zover uit de gebruikte bronnen blijkt, gaat het dus niet om een verzoek om stadsrechten dat ooit is afgewezen.

Terug naar het overzicht

Heerenveen door de eeuwen heen