Frans Lion Cachet reist in de winter door Friesland

Frans Lion Cachet (1835-1899) had als predikant in zuidelijk Afrika gewerkt en kende Friesland nog niet goed toen hij er op reis ging. In Twee jaren in Holland. Brieven aan een vriend, gepubliceerd in 1877, beschreef hij een winterse tocht die door plotselinge vorst heel anders verliep dan gepland. De precieze datum van deze reis noemt hij in dit gedeelte van zijn verhaal niet.

Hij wilde een bevriende predikant in IJlst bezoeken. Het plan was eenvoudig: per trein van Meppel naar Heerenveen en vandaar met een stoombootje naar IJlst. Maar de binnenwateren raakten vol ijs. De boot vanuit Heerenveen kon niet varen.

Met de trein verder naar Akkrum

Cachet besloot daarom met de trein door te reizen naar Akkrum. Daar hoopte hij alsnog vervoer over water te vinden. Ook in Akkrum bleek de scheepvaart door de vorst stil te liggen. Met enkele andere reizigers huurde hij een rijtuig naar Sneek.

Terwijl het rijtuig werd ingespannen, liep Cachet met een paar reisgenoten alvast over de weg vooruit. Hij vond de weg goed begaanbaar en de kou juist aangenaam om in te lopen. Na ongeveer een uur bereikten zij een herberg waar zij op het rijtuig wachtten.

Koffie, brood, Friese boter en kaas

In de herberg bestelde hij koffie en een broodje met Friese boter en kaas. Hij herinnerde zich een ruime maar donkere gelagkamer. Bij de tafel hing een spiegel. Terwijl hij zat te eten, zag hij een jonge Friese vrouw voor die spiegel haar hoofdbedekking in orde brengen.

Dat kleine tafereel beschreef hij opvallend nauwkeurig. Eerst zag hij haar met kort afgeknipt blond haar. Daarna zette zij een zwart mutsje op dat het haar bedekte. Langs het mutsje kwamen volgens zijn beschrijving gouden hoofdplaten. Daarover ging een lichte kanten kap, waarbij het voorhoofd vrij bleef en de stof langs de hals viel.

Cachets oordeel over de Friese kap

Cachet schreef niet alleen op wat hij zag, maar gaf ook meteen zijn mening. Haar onbedekte kapsel vond hij onaantrekkelijk; met de kap op vond hij haar uiterlijk juist opvallend verzorgd. Dat is zijn persoonlijke smaak als reiziger.

Meer over hoofddeksels, kleding en verschillen tussen stad en platteland staat op Kleding in Friesland rond 1800 en in de 19de eeuw.

• Kleding in Friesland rond 1800 en in de 19de eeuw

De weilanden waren ijsvelden geworden

Toen het rijtuig was aangekomen, vervolgde het gezelschap de reis richting Sneek. Langs de weg stond veel weiland onder water. Door de vorst was dat water bevroren. Voor Cachet, die lange tijd in zuidelijk Afrika had gewoond, was het winterverkeer over het ijs bijzonder.

Hij beschreef schaatsen voor zijn buitenlandse lezer alsof het een onbekend vervoermiddel was: smalle ijzers onder houten voetplankjes, met banden of riemen aan de voet bevestigd. Friezen leerden er volgens hem al jong mee omgaan.

Zijn enthousiaste samenvatting luidde: "Alles rijdt 's winters in Friesland schaatsen." Daarna noemt hij concrete voorbeelden. Kinderen gingen ermee naar school. Boeren gingen ermee naar kerk en markt. Ook bezoek aan een bruiloft of begrafenis, vrijen en zelfs ziekenbezoek door een predikant konden volgens hem per schaats gebeuren.

Arresleden met bellen

Cachet zag ook arresleden op het ijs. Hij beschreef een beschilderde bak op twee glijders. In het voorbeeld dat hij voor zijn lezer schetst, zat een vrouw in de slede en bestuurde een man achterop het paard. Het paard was opgetuigd en droeg bellen. De slee kon met hoge snelheid over het ijs gaan.

Schaatsen en arresleden waren niet alleen wintervermaak. Wanneer vaarten en meren betrouwbaar dichtvroren, veranderde het water tijdelijk in een verkeersnet. Tegelijk was Cachets opmerking dat vrijwel iedereen schaatste een levendige generalisatie, geen telling van het werkelijke gebruik.

Via Sneek naar IJlst

In Sneek probeerde Cachet nog een kennis te bezoeken, maar die was niet thuis. Hij reed daarom meteen verder naar IJlst. Daar bereikte hij uiteindelijk de predikant voor wie de reis oorspronkelijk was begonnen.

Wat bewaart dit reisverhaal?

• Een reis kon in één dag wisselen van trein en geplande stoomboot naar lopen en een gehuurd rijtuig.
• Strenge vorst legde de scheepvaart stil, maar maakte weilanden en waterwegen tegelijk bruikbaar voor schaatsers en sleden.
• Een herberg langs de weg bood reizigers koffie, brood, boter en kaas terwijl zij op vervoer wachtten.
• Cachet zag van dichtbij hoe een Friese vrouw haar muts, gouden hoofdplaten en kanten kap aanbracht.
• Hij noemt schaatsen voor school, kerk, markt, familiegelegenheden, vrijen en ziekenbezoek.

De blik van een reiziger

Cachet schreef voor een vriend en voor lezers die Nederland niet noodzakelijk uit eigen ervaring kenden. Daarom legt hij gewone Nederlandse zaken soms uitvoerig uit en gebruikt hij stevige persoonlijke oordelen.

De reisbeschrijving verscheen in 1877. De episode met Akkrum, de herberg, de Friese kap, de schaatsers en de arresleden staat in hoofdstuk V, op de gedrukte pagina's 85-88.

De volledige Friese reis

Cachets winterreis door Friesland - ruime hertaling van geselecteerde reisgedeelten.

Reizigers door Friesland

Vergelijk wat reizigers tussen de 17de en 19de eeuw onderweg in Friesland zagen en meemaakten.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.