Friesland door de ogen van reizigers, 1643-1877

De afzonderlijke dossiers verschillen van aard. Sommige bevatten een ruime hertaling van een gekozen reisfragment; andere zijn route- of overzichtspagina's en linken door naar een uitgebreidere bronpagina. Bij iedere pagina staat in kolom 3 hoe volledig de bron is weergegeven.

Deze pagina brengt vijf verschillende blikken bijeen. Willem Frederik noteerde in de jaren 1640 vooral hoe hij zich verplaatste en waar hij at of overnachtte. Jacob van Lennep en Dirk van Hogendorp trokken in 1823 te voet door de provincie. De Engelsman John Bowring zocht in 1828 bewust het Friese platteland op. Jacobus Craandijk wandelde in 1875 door onder meer Drachten. Frans Lion Cachet beschreef in een brief die in 1877 werd uitgegeven een winterse tocht door Friesland. De precieze datum van Cachets tocht staat in die brief niet genoemd.

Herbergen waren voor reizigers plaatsen om te eten, te wachten, mensen te spreken en soms te overnachten.

1643-1649: Willem Frederik let op tijd, kou en vervoer

Willem Frederik van Nassau-Dietz reisde als stadhouder veel door Friesland. Zijn dagboeknotities zijn meestal kort, maar juist daardoor heel concreet. Hij vermeldt vertrektijden, maaltijden, slecht logies en het wisselen tussen paard, wagen, slee, veer en schip. Op een winterreis naar Joure ging het gezelschap deels te voet en deels per slee. In Joure moest men zich eerst warmen. Op andere reizen passeerde hij onder meer Heerenveen, Akkrum, Franeker, Workum en Stavoren.

Zijn aantekeningen komen uit een heel andere sociale wereld dan die van een gewone reiziger. Hij kon bestuurders en bekenden bezoeken en beschikte over personeel en vervoermiddelen. Toch laten de kleine praktische notities zien dat ook een stadhouder afhankelijk bleef van vorst, water, wegen, paarden, veerdiensten en een warm vertrek.

Volg de uitgewerkte reizen van Willem Frederik door Friesland.

1823: Van Lennep en Van Hogendorp lopen door Friesland

Jacob van Lennep en Dirk van Hogendorp kwamen in juni 1823 bij Lemmer Friesland binnen. Ze namen daar hun intrek in herberg De Wildeman. Van Lennep wandelde buiten Lemmer over de weg naar Joure en schrok van de grote waakhonden bij boerenerven. De volgende ochtend vertrokken ze al om half zes. Hun tocht ging vervolgens onder meer via Sloten, Stavoren, Hindeloopen, Workum, Bolsward en Sneek.

Willem Frederik onderweg door Friesland, 1643-1649

Van Lennep hield van kleine scènes. Hij zag honden die boerenerven bewaakten, liep over kronkelende kleiwegen, kwam door stortregen bij een predikant aan en schoof aan bij een grote gezamenlijke maaltijd. Van Hogendorp keek zakelijker. Hij noteerde onderweg de kwaliteit van herbergen: De Wildeman in Lemmer vond hij zeer goed en goedkoop, terwijl sommige andere logementen slecht of gering werden genoemd. In zijn lijst staan later ook het Heeren Logement in Heerenveen en Het Wapen van Friesland in Joure.

De twee reisverslagen zijn extra waardevol omdat dezelfde tocht door twee jonge mannen verschillend werd bekeken. Van Lennep schreef uitvoerig en persoonlijk; Van Hogendorp lette meer op economie, prijzen, landbouw en praktische omstandigheden.

Haven rond 1790.

1828: John Bowring vraagt hoe Friezen leven

De Engelse schrijver en taalkundige John Bowring kwam met een ander doel. Hij wilde de Friese taal leren kennen en zocht bewust contact met bewoners. Vanuit Waaxens beschreef hij zeer slechte, modderige wegen en het interieur en huishouden van zijn gastheer. Hij vroeg naar huur, vlees, kaas en boter en noteerde hoe laat men opstond en wat er bij het ontbijt op tafel kwam.

Op 12 oktober schreef hij vanuit Grouw uitgebreid over boerenwerk. Volgens zijn informatie begonnen dorsers soms al om twee of drie uur in de ochtend. Hij schreef over oogstfeesten, koffie en sterke drank, dansen, kermissen, weekmarkten, vrijage, huwelijk, geboorte en begrafenis. Niet alles wat hij opschreef was betrouwbaar: bij één beschreven knuppelspel corrigeerde de Nederlandse vertaler hem al in 1830. Bowrings brieven zijn daardoor ook een waarschuwing om een reiziger niet automatisch als alwetende ooggetuige te behandelen.

Lees Bowrings brief uit Grouw over boerenwerk en dagelijks leven.

1875: Craandijk kijkt langs de vaart van Drachten

Jacobus Craandijk maakte van wandelen zelf een manier van kijken. In Drachten zag hij niet alleen gebouwen en molens, maar juist gebeurtenissen langs de weg en de vaart. Een zwaar beladen hooischip liep vast in een zachte oever en moest gedeeltelijk worden gelost. Kinderen lieten vliegers op in weilanden. Mannen visten met een schakelnet terwijl omstanders toekeken. Hij vroeg bovendien hoe landarbeiders hun jaar vulden met baggeren, maaien, hooien en dorsen.

Zijn reisbeschrijving is uitvoeriger en meer voor publicatie geschreven dan een dagboeknotitie. Daardoor is zijn tekst verzorgd, maar hij bleef een bezoeker die selecteerde wat hem opviel.

Turfwinning rond 1870.

Een winterreis: Frans Lion Cachet

Frans Lion Cachet wilde per trein van Meppel naar Heerenveen en vandaar per stoomboot naar IJlst. Plotselinge vorst legde de binnenvaart stil. Hij reisde daarom per trein door naar Akkrum, maar ook daar kon geen boot varen. Met andere reizigers huurde hij een rijtuig richting Sneek en liep een deel vooruit.

Onderweg wachtte hij in een herberg, dronk koffie en at brood met Friese boter en kaas. Hij keek hoe een Friezin haar hoofdbedekking aanbracht en klaagde later over de tabaksrook in het rijtuig. Langs de weg lagen overstroomde weilanden bevroren als ijsvelden. Voor Cachet, die veel jaren in zuidelijk Afrika had gewoond, was het winterverkeer over het ijs opvallend: kinderen, boeren en andere reizigers op schaatsen en arrensleden. Zijn uitspraak dat 'alles' in Friesland schaatste is een enthousiaste generalisatie, geen telling.

Lees Cachets winterreis via Heerenveen en Akkrum.

Wat veranderde onderweg?

Tussen Willem Frederiks reizen en Cachets tocht veranderde het vervoer sterk. In de 17de eeuw wisselde een reiziger vooral tussen paard, wagen, slee, veer en schip. Van Lennep en Van Hogendorp legden in 1823 grote afstanden te voet af en gebruikten daarnaast schuiten en ander lokaal vervoer. In Cachets tijd lag er een spoorlijn door Friesland en werd een stoomboot voor het vervolg van de reis gepland. Toch bleven lopen, een gehuurd rijtuig, een herberg en afhankelijkheid van het weer belangrijk.

Reizigers zijn geen neutrale camera's

De vijf bronnen kijken ieder vanuit een eigen positie. Willem Frederik was stadhouder. Van Lennep en Van Hogendorp waren jonge mannen uit welgestelde kringen. Bowring was een Engelse bezoeker met grote belangstelling voor taal en gebruiken. Craandijk schreef voor lezers die Nederland via zijn wandelingen wilden leren kennen. Cachet keek mede met de ervaring van iemand die lang in zuidelijk Afrika had gewoond en was sterk geïnteresseerd in kerkelijk leven. Hun opmerkingen over schoonheid, karakter, kleding of 'de Friezen' zijn daarom hun waarnemingen en meningen, geen objectieve beschrijving van iedere inwoner.

Gebruik op plaatspagina's: de korte scènes uit deze reisverslagen zijn vooral waardevol wanneer ze bij de juiste plaats en datum worden gebruikt. Vanuit deze overzichtspagina kan later naar meer afzonderlijke reis- en bronpagina's worden doorgelinkt.