Workum in de 19de eeuw

In de 19de eeuw veranderde Workum van een echte havenstad in een regionaal centrum voor landbouw, ambachten, visserij en kleinere scheepvaart. De grote zeevaart van eerdere eeuwen keerde niet terug. Tegelijk veranderde ook het stadsbeeld ingrijpend.

Na de Franse tijd

De oorlogen rond 1800 hadden de zeehandel vrijwel stilgelegd. Na 1813 herstelde de economie slechts gedeeltelijk. In 1808 telde Workum nog zes scheepswerven. In 1848 waren daarvan nog twee over.

Schippers, vissers en scheepsbouwers bleven bestaan, maar het aandeel van de scheepvaart in de stedelijke economie werd kleiner. Landbouwproducten, lokale handel en ambachten kregen relatief meer betekenis.

1825: het water komt opnieuw

Op 3, 4 en 5 februari 1825 werd Friesland getroffen door een enorme stormvloed. Tussen Workum en Hindeloopen sloeg de zee gaten in de dijken. Ook ten noorden van Workum waren doorbraken. Het water overspoelde grote delen van de Zuidwesthoek.

Over de stormvloed schreef Janke Hoekema-Brunger een brief aan haar schoonzuster. Zij vertelt hoe mensen met bedden vluchtten, hun vee in de stad onderbrachten en bij haar gezin om hulp vroegen. De brief van Janke Hoekema-Brunger over de watersnood van 1825.

De brief van Janke Hoekema-Brunger over de watersnood van 1825

Workum zelf lag hoger dan veel van het omliggende land en kwam er relatief beter vanaf. Toch was de situatie angstig. Schepen werden door de storm tegen of zelfs over de waterkering geslagen. Het land rond Workum liep onder en bij de stad viel één dodelijk slachtoffer.

Wonen in een kleine stad

Workum kende rijke huizen aan de belangrijkste straten, maar ook eenvoudige woningen van arbeiders en kleine ambachtslieden. In zo'n woning kon één kamer tegelijk woon-, werk- en kookruimte zijn. Bedsteden namen weinig vloeroppervlak in en warmte kwam vaak van dezelfde haard waarop werd gekookt.

Aardewerk en ambachten blijven

Hoewel de grote scheepvaart afnam, bleef Workum een plaats van ambachtslieden. Pottenbakkers, timmerlieden, smeden, winkeliers en andere vakmensen verzorgden de stad en het agrarische achterland.

1875: de Wymerts wordt gedempt

Een van de grootste veranderingen in het stadsbeeld kwam in 1875. De Wymerts, de oude vaarweg die eeuwenlang door Workum had gelopen, werd gedempt. De route voor scheepvaart liep voortaan buiten het centrum via de Diepe Dolte en het Hollemeer.

De demping maakte van de vroegere waterstraat de huidige hoofdstraten Noard en Súd. Daarmee verdween een beeld dat eeuwenlang bij Workum had gehoord: schepen die midden door de stad voeren.

1885: de trein

In november 1885 werd Workum aangesloten op de spoorlijn Sneek-Stavoren. Het station lag ongeveer 1,3 kilometer buiten de Merk. De spoorlijn gaf inwoners een nieuwe manier om te reizen en maakte vervoer van goederen minder afhankelijk van het water.

De komst van het spoor paste bij een bredere verandering. Workum bleef wel een waterstad, maar wegen en spoorwegen werden steeds belangrijker voor de verbinding met andere plaatsen.

Visserij tot het einde van de eeuw

De visserij bleef een bron van inkomsten. Vooral de palingvangst met Workumer ielaken hield zich lang staande. Rond 1900 verloor Workum ook daarin een deel van zijn afzetmarkt.

Wat bleef zichtbaar?

Ondanks de demping van de Wymerts bleef de oude langgerekte structuur herkenbaar. Veel 19de-eeuwse huizen langs Noard en Súd staan nog steeds tussen oudere panden. De Merk bleef het centrum met kerk, Waag en stadhuis.

1823: een lange gracht, welvaart en een goed logement

Dirk van Hogendorp beschreef Workum in 1823 als een stad die bijna een half uur lang langs één gracht liep. Hij zag er volgens zijn dagboek veel welvaart en rijkdom. In zijn logementenlijst beoordeelde hij Het Wapen van Friesland van Jelle Mijns Hoeksma als “goed”.

Van Lennep en Van Hogendorp rustten en aten in Workum voordat zij te voet verdergingen naar Bolsward. De wandelweg daarheen was een eenvoudige kleiweg zonder apart voetpad.

Van Hogendorps volledige Friese reisnotities en logementenlijst

Verder

• Workum door de eeuwen heen
• Workum in de 18de eeuw