Workum in de 16de en 17de eeuw

De 16de eeuw begon voor Workum onrustig. De stad lag aan de Zuiderzee en was via de Wymerts verbonden met het Friese binnenland. Daardoor was de haven economisch belangrijk, maar in oorlogstijd ook militair aantrekkelijk.

1515: de Zwarte Hoop

In 1515 trok het grote huurlingenleger dat bekendstaat als de Zwarte Hoop plunderend door Friesland. De bestaande Workum-pagina noemt ook Workum als zwaar getroffen plaats. De gebeurtenissen pasten in de strijd tussen de aanhangers van Gelre, de Saksische machthebbers en later de Bourgondische partij.

De Zwarte Hoop in Friesland.

1516: de haven van Grutte Pier

In 1516 werd Workum een belangrijke haven voor de Gelderse Friezen en de vloot van Grutte Pier. De Bourgondische stadhouder Floris van Egmont stuurde een grote vloot naar Zuidwest-Friesland. Schepen verschenen bij Workum, Hindeloopen en Gaasterland.

In het najaar werd opnieuw om Workum gevochten. Grutte Pier nam de stad met zijn mannen in, waarna Bourgondische troepen haar weer heroverden. Voor inwoners betekende zo'n machtswisseling de aanwezigheid van soldaten, opeisingen, brandgevaar en onzekerheid over bezit en handel.

• Grutte Pier en zijn strijd op de Zuiderzee.
• De Bourgondische vloot bij Workum in 1516.
• De herovering van Workum door Grutte Pier.

De Grote Kerk groeit tijdens de onrust

Juist in deze onrustige periode werd aan de Grote of Sint-Gertrudiskerk gebouwd. Rond 1515 begon de vervanging van het oudere schip door een grote driebeukige hallenkerk. De bouw stagneerde door de oorlogen. Vanaf 1523 werd verder gewerkt. In 1560 besloot men het westelijke deel niet meer af te bouwen.

Een waterstad

Workum ontwikkelde zich langs het water. De Wymerts liep dwars door de stad. Aan weerszijden lagen woonhuizen, werkplaatsen, pakhuizen en zijvaarten. Bij de zuidelijke haven lag het Zool, de verbinding met de Zuiderzee.

Verzanding was al vroeg een probleem. In de 17de eeuw werden daarom verschillende waterwerken uitgevoerd. Het Workumer Nieuwland werd in de eerste decennia van de eeuw bedijkt. De zeesluis werd in 1658 vernieuwd en kreeg de naam Nije Sijl. Ook kwam er een trekvaart richting Bolsward.

De kalkovens

Een opvallend deel van het stadsbeeld waren de schelpkalkovens. Op de kaart van Schotanus staan er zeventien. Schepen brachten schelpen en turf aan. In de ovens werden de schelpen tot kalk gebrand, die nodig was voor bouw en metselspecie.

Scheepvaart, aardewerk en visserij

De scheepvaart bleef de belangrijkste bron van inkomsten. Daarnaast ontstonden in de 17de eeuw nieuwe vormen van nijverheid. Potten- en pannenbakkers maakten aardewerk, er werden tegels geproduceerd en ook visserij en scheepsbouw boden werk.

De Waag op de Merk werd in 1650 nieuw gebouwd. Hier werden producten officieel gewogen. Voor een handelsstad was zo'n waag een belangrijk gebouw: gewicht bepaalde de prijs en daarmee ook belasting en handelswinst.

• Schippers en scheepsvolk.
• Handel, markt en herbergen.

Landbouw vlak bij de stad

Workum was geen volledig dichtbebouwde stad. Langs en buiten de stadsrand lagen weilanden en boerderijen. Boeren leverden melk, boter, kaas en vee aan de stedelijke markt. Stad en platteland liepen daardoor direct in elkaar over.

1649: Willem Frederik drinkt wijn in Workum

Op 30 juli/9 augustus 1649 vertrok stadhouder Willem Frederik om drie uur 's morgens te paard. Hij wilde ongemerkt reizen. In Workum dronk hij wijn met de burgemeester. Daarna bekeek hij Molkwerum en bereikte om zeven uur Stavoren, waar zijn jacht lag.

Jarich van Ockinga en Tinco van Andringa kwamen op 1 juni 1664 met het trekschip uit Bolsward naar Workum en logeerden in een herberg met de naam Amsterdam, tegenover de waag en het raadhuis. Daarna gingen zij met de wagen naar Stavoren. Hun reisverslag uit 1664 volgt de route verder naar Holland.

De korte notitie laat zien hoe een bestuurder in één ochtend verschillende steden en dorpen per paard kon aandoen en onderweg contacten met stadsbestuurders onderhield.

De volledige hertaling van Willem Frederiks reis naar Stavoren

Verder

• Workum door de eeuwen heen
• Workum in de 18de eeuw

1523: negen mannen hangen bij de Workumer zijl

Op 14 juni 1523 veroverde een Bourgondisch-Habsburgse strijdmacht Workum. Negen Gelderse soldaten die zich in de toren hadden teruggetrokken werden gedood en ten zuiden van Workum bij de zijl opgehangen. J.A. Mol acht het waarschijnlijk dat hiervoor een bestaande permanente galg werd gebruikt. Hij zoekt die op het toen nog buitendijkse land bij de toegang tot de haven, waar later het Workumer Nieuwland werd ingedijkt.