Grutte Pier (ca. 1480-1520)

Pier Gerlofs Donia, beter bekend als Grutte Pier, begon zijn leven niet als beroepssoldaat of zeerover. Hij was boer in Kimswerd, op de vruchtbare kleigrond vlak bij de Zuiderzee. Rond 1515 veranderde zijn leven volledig. Zijn boerderij ging tijdens een plundertocht in vlammen op en Pier sloot zich aan bij het gewapende verzet. In enkele jaren tijd werd de Kimswerder boer een van de bekendste krijgsleiders van Friesland.

Zijn levensverhaal is daardoor een goede ingang om het Friesland van het begin van de 16de eeuw te begrijpen. Het was een tijd van boeren en hoofdelingen, maar ook van buitenlandse vorsten, huurlingen, brandstichting, belegeringen en gevechten op de Zuiderzee. Voor de ene partij werd Pier een vrijheidsstrijder; voor zijn tegenstanders was hij een rover en piraat.

Een grote boer uit Kimswerd

Pier Gerlofs Donia was een welvarende boer in Kimswerd. Hij woonde met zijn vrouw en twee dochters op zijn boerderij Doniastate. De boerderij lag in een streek van vruchtbare zeeklei, dicht bij de toenmalige kust. Het boerenbedrijf draaide om vee, land, voorraden, werktuigen en gebouwen.

Dorpen moesten zich in deze onrustige tijd zelf kunnen verdedigen. Weerbare mannen werden geacht wapens in huis te hebben en konden worden opgeroepen om hun bezit, dorp en omgeving te verdedigen. Pier zal daardoor al vóór 1515 vertrouwd zijn geweest met wapens en plaatselijke verdediging.

Peter Jacobszoon van Thabor, een monnik die Pier zelf heeft gezien, beschreef hem na zijn dood als een grote en zware man met grote ogen, brede schouders en een forse baard. Volgens Peter kon Pier angstaanjagend zijn wanneer hij boos was. Hij sprak grof en onbeholpen en was niet handig in toespraken voor edelen. Zijn Friese uitspraken konden de omstanders aan het lachen maken. Tegelijk noemde Peter hem dapper en fel tegenover vijanden en redelijk van hart.

Waarom was Friesland zo onrustig?

Friesland had in de late middeleeuwen geen landsheer zoals veel andere gebieden. Lokale hoofdelingen, steden en plattelandsgebieden bestuurden veel zaken zelf. Aan het einde van de 15de eeuw veranderde dat. De Saksische hertogen probeerden een centraal bestuur op te bouwen en belastingen te heffen om hun bestuur en leger te betalen.

Niet iedere Fries was daartegen. De oude tegenstelling tussen Schieringers en Vetkopers speelde nog mee en groepen kozen verschillende buitenlandse bondgenoten. Daardoor was het conflict veel ingewikkelder dan een eenvoudige oorlog van 'Friezen tegen Hollanders'. Friezen vochten ook tegen andere Friezen, terwijl Saksische, Gelderse, Hollandse en Duitse soldaten door het land trokken.

Huurlingen vormden een bijzonder probleem. Zij moesten worden betaald en gevoed. Als geld uitbleef, leefden zij soms rechtstreeks van het land. Boerderijen en dorpen moesten voedsel, bier, paarden en geld afstaan. Een leger dat officieel bevriend was, kon voor inwoners daardoor bijna even gevaarlijk zijn als een vijandelijk leger.

1515: de boerderij brandde af

In 1515 werd Kimswerd getroffen tijdens een plundertocht van Saksische huurlingen en mannen uit Franeker. Daarbij brandde ook Doniastate, de boerderij van Pier, af. Pier sloot zich daarna bij het gewapende verzet aan.

Kimswerd in de 16de eeuw - de brand van 1515 en het dorp van Grutte Pier

In populaire verhalen wordt vaak verteld dat ook zijn vrouw Rintsje en soms een van zijn kinderen bij de aanval omkwamen. Voor die precieze familiegeschiedenis is het bewijs minder stevig dan voor de brand van de boerderij zelf.

Lees meer over de oprichting van de Arumer Zwarte Hoop .

Al in 1515 op de Zuiderzee

Volgens de kroniek van Worp van Thabor trad Pier al in maart 1515 op met een kleine vloot seinschepen. Dat was slechts enkele maanden na de verwoesting van zijn boerderij. De Friezen onderschepten schepen die wapens en soldij vervoerden voor hun tegenstanders.

Op 19 maart 1515 kwamen volgens deze kroniek elf koggeschepen uit Holland de Friese schepen tegemoet. De Friezen versloegen hun tegenstanders en veroverden de schepen. Een andere geschiedschrijver uit dezelfde tijd, Peter Jacobszoon van Thabor, noemt Piers eerste optreden pas bij gebeurtenissen in 1516. De twee kronieken leggen het begin van zijn militaire loopbaan dus niet precies hetzelfde vast.

De strijd op de Zuiderzee raakte direct de Hollandse handel. Schepen konden worden buitgemaakt, ladingen verloren gaan en routes tijdelijk onveilig worden. Pier en zijn mannen vielen daarnaast doelen op het land aan in gebieden die onder Saksisch en later Bourgondisch gezag stonden.

De Arumer Zwarte Hoop

Pier en zijn medestanders werden bekend als de Arumer Zwarte Hoop. De groep bestond uit Friezen, maar stond in verbinding met hertog Karel van Gelre. Zonder steun van Gelre waren wapens, soldaten, schepen en geld veel moeilijker te krijgen.

Dat maakte de strijd ingewikkeld. Pier vocht tegen Saksische en Hollandse machthebbers, maar zijn belangrijkste bondgenoot was zelf een buitenlandse vorst met politieke ambities in Friesland.

1516: Holland valt Workum aan

In mei 1516 stuurde Holland een vloot met ongeveer 2.000 tot 3.000 huurlingen naar Workum, een belangrijke uitvalsbasis voor Piers mannen. De aanval richtte veel schade aan. Pier beschikte inmiddels over eerder buitgemaakt geschut en kon zich daarmee verdedigen.

Lees meer over de strijd bij Workum in 1516 .

In 1517 was Pier op verschillende plaatsen actief met de Arumer Zwarte Hoop.

1517: Pier verdedigt Sneek

Eind januari 1517 bevond Pier zich met zijn mannen in Sneek. Bourgondische troepen vielen de stad van verschillende kanten aan. Volgens de kronieken trokken Pier en zijn mannen dagelijks de stadspoorten uit om met de belegeraars te vechten.

Lees meer over het beleg van Sneek in januari 1517 .

Een druk oorlogsjaar

1517 werd een bijzonder actief jaar. In februari brachten Friese en Gelderse strijders schade toe in Waterland en bij Huisduinen. In maart en april volgde strijd bij Hindeloopen en Nijeklooster.

Lees meer over de strijd om Hindeloopen en Nijeklooster .

In mei werd om Dokkum gevochten.

Lees meer over het beleg van Dokkum in mei 1517 .

De oorlog werd in deze jaren zowel op het land als op het water uitgevochten.

Juni 1517: Medemblik

In juni voer Pier met een grote vloot vanuit Friesland naar Medemblik. In de overlevering wordt een omvang van ongeveer 150 schepen genoemd. De stad werd geplunderd en voor een groot deel in brand gestoken. Bewoners zochten bescherming in het kasteel, dat standhield. Daarna keerden de Friese schepen terug over de Zuiderzee.

Lees meer over de aanval op Medemblik .

De grootste schade in Holland ontstond niet alleen door Piers eigen vloot. De hertog van Gelre nam het huurlingenleger de Zwarte Hoop in dienst en liet het over de Zuiderzee naar Holland brengen. Het leger trok vervolgens plunderend door onder meer Alkmaar, Beverwijk en Spaarndam en verder naar Asperen.

Lees meer over de tocht van de Zwarte Hoop door Holland .

1518 en 1519: de strijd loopt door

In september 1518 volgde nog een belegering van Hoorn. De aanval mislukte, maar veroorzaakte grote onrust. In 1519 nam Pier op verzoek van de hertog van Gelre nog deel aan een aanval op Emmerik aan de Rijn.

De beroemde Friese taalproef

Een van de bekendste verhalen over Pier is dat gevangenen moesten zeggen: “Bûter, brea en griene tsiis”. Wie de Friese woorden niet goed kon uitspreken, zou als Hollander worden herkend. Het verhaal is beroemd, maar behoort tot de latere legendevorming.

Hetzelfde geldt voor verhalen waarin hij meerdere mannen met één zwaardslag onthoofdt, een paard optilt of een ploeg boven zijn hoofd houdt. Zulke vertellingen maakten van de historische krijgsman langzaam een volksheld met bijna bovenmenselijke kracht.

Het zwaard is wél echt uit zijn tijd

In het Fries Museum ligt een enorm tweehandig zwaard dat al lang met Grutte Pier wordt verbonden. Het is 2,13 meter lang en weegt ongeveer 6,6 kilo. Het wapen komt waarschijnlijk uit Duitsland.

Onderzoek in 2022 leverde iets verrassends op. Het zwaard past qua ouderdom in de tijd van Pier en sporen in het metaal wijzen erop dat het daadwerkelijk als gevechtswapen is gebruikt. Daarmee is nog niet bewezen dat Pier zelf het hanteerde, maar het idee dat het slechts een later ceremonieel fantasiewapen was, is veel minder waarschijnlijk geworden.

Bekijk het zwaard van Grutte Pier bij het Fries Museum .

In de laatste jaren van Piers strijd trad Wijerd Jelckama steeds duidelijker als aanvoerder naar voren.

Waarom stopte hij met vechten?

In Friesland werd steeds duidelijker dat Karel van Gelre niet alleen voor Friese vrijheid vocht. De hertog wilde zelf invloed en macht in Friesland. Voor Pier, die juist tegen buitenlandse overheersing streed, werd dat een probleem.

Na zijn tocht naar Emmerik in 1519 trok Pier zich terug in Sneek. De leiding van het verzet kwam steeds meer in handen van andere aanvoerders, onder wie Wijerd Jelckama.

Lees het levensverhaal van Wijerd Jelckama .

1520: Pier sterft in Sneek

Pier stierf in 1520 in Sneek, ongeveer veertig jaar oud. Hij sneuvelde dus niet op zee of op het slagveld, maar overleed nadat hij zich uit de strijd had teruggetrokken.

Peter Jacobszoon van Thabor beschreef hem na zijn dood uitvoerig. Peter kende Pier uit eigen waarneming; in 1517 overnachtte Pier bijvoorbeeld in klooster Thabor bij Sneek, waar Peter en Worp van Thabor monnik waren.

De kroniekschrijver schreef dat over Pier in Holland, Brabant en andere landen veel werd gesproken vanwege zijn grote kracht en verschrikkelijke uiterlijk. Hij beschreef hem als groot en zwaar, met grote ogen, brede schouders en een grote baard. Zijn spreken was volgens Peter grof en onbeholpen, maar hij was dapper tegenover vijanden en redelijk van hart.

Lees meer over de dood van Grutte Pier .

Wijerd Jelckama zet de strijd voort

Na Piers terugtrekking bleef Wijerd Jelckama een van de belangrijkste leiders van de overgebleven Gelderse Friezen. De strijd eindigde voor hem in 1523. Wijerd en andere overgebleven rebellen werden in Leeuwarden onthoofd.

Lees verder over Wijerd Jelckama (ca. 1490-1523) .

Lees over de terechtstelling van Wijerd Jelckama in Leeuwarden .

Vrijheidsstrijder of piraat?

Die vraag heeft geen eenvoudig antwoord. Pier vocht tegen een bestuur dat veel Friezen als opgelegd ervoeren. Zijn eigen boerderij was door oorlogsgeweld verwoest. Vanuit dat perspectief is begrijpelijk waarom hij als vrijheidsstrijder werd herinnerd.

Maar zijn mannen kaapten schepen, namen goederen buit en waren betrokken bij plundering en brandstichting in Holland. Voor de slachtoffers daarvan was hij geen bevrijder. De twee beelden kunnen daarom tegelijk waar zijn: een leider van Fries verzet én een krijgsman wiens oorlogvoering voor burgers buiten Friesland zeer gewelddadig was.

Wat is er nog te zien?

In Kimswerd herinnert veel aan Grutte Pier. Bij de kerk staat een standbeeld en in het dorp wordt zijn verhaal nog altijd verteld. De middeleeuwse kerk zelf stond er al toen Pier leefde, al veranderde het gebouw later verschillende keren.

Het belangrijkste voorwerp is het grote zwaard in het Fries Museum in Leeuwarden . Het museum legt ook duidelijk het verschil uit tussen de historische Pier en de volksheld uit latere verhalen.

Wie vervolgens Sneek bezoekt, loopt door de stad waar Pier in 1520 zijn laatste maanden doorbracht en in bed overleed.