Veroordelingen van Geldersen in Friesland (1516-1524)

De volgende zaken gaan over verraad, militaire tegenstanders en de bestraffing van aanhangers van Gelre. Friesland kende in 1516-1524 oorlog en wisselende machtsverhoudingen. Het gezag van Karel V behandelde hulp aan de tegenpartij als een bedreiging van zijn bestuur.

Tussen 1515 en 1523 werd in Friesland hard gevochten tussen de aanhangers van de hertog van Gelre en het Bourgondisch-Habsburgse gezag van Karel V. In 1523 vielen de laatste belangrijke Gelderse steunpunten in Friesland. Daarna werd het nieuwe gezag verder gevestigd.

Wybe Sacles zat in Leeuwarden gevangen in handen van de regenten en raden van de meest christelijke koning van Spanje, onze grootmachtige heer. Hij was eerder raadslid van Leeuwarden geweest. Als zodanig had hij Floris van Egmont, heer van IJsselstein, als stadhouder en opperbevelhebber in naam van de koning hulde gedaan en trouw gezworen.

In strijd met die eed had hij zich omstreeks de afgelopen Sint-Jacobsdag bij het leger van de rebellen en vijanden voor Leeuwarden aangesloten. Hij had met hen de stad enige tijd belegerd. Daarna was hij met hen voor Dokkum geweest en had hij zich ook daar als vijand van de koning gedragen. Onderdanen van de koning hadden hem daar gevangengenomen.

De veroordeling

Dit waren daden met een slecht voornemen, die een verkeerd voorbeeld gaven en kwade gevolgen konden hebben. Zij mochten niet onbestraft blijven, maar moesten als voorbeeld voor anderen worden bestraft. Daarom verklaarden de regenten en raden hem in naam van de koning schuldig aan majesteitsschennis.

Voor het Hof gold dit als majesteitsschennis: Wybe had eerst trouw gezworen aan de vertegenwoordiger van de koning en daarna aan de vijandelijke belegeringen deelgenomen. Niet alleen zijn leven, maar ook zijn bezit werd hem ontnomen. De verbeurdverklaring omvatte al zijn goederen; de sententie noemt geen afzonderlijke huizen, landerijen of bedragen.

De terechtstelling

Zij veroordeelden Wybe Sacles om in Leeuwarden op de Brolbrug op een schavot met het zwaard te worden terechtgesteld. Vanwege deze misdrijven verklaarden zij al zijn bezittingen verbeurd. Vastgesteld in Leeuwarden op 23 september 1516.

De korte sententielijst bevestigt dat Wybe op 23 september 1516 op de Brolbrug met het zwaard is terechtgesteld. Hij werd dus onthoofd op het schavot dat op de brug in de binnenstad stond. Het ging hier om de plaats waar de straf werd voltrokken, niet om een galgenveld buiten de stad. Het vonnis schrijft voor Wybe geen tentoonstelling op een rad of staak voor.

De Brol bestaat nog als plek in de Leeuwarder binnenstad. De latere stadskaart uit 1603 in de rechterkolom helpt om de Brol en het Blokhuis ten opzichte van elkaar te herkennen; zij toont een situatie van bijna negentig jaar na deze terechtstelling.

Andere zaken waarbij Geldersen veroordeeld werden

• Op 27 september 1516 werd ook Jan van Putten wegens zijn aansluiting bij de rebellen veroordeeld.
• Bij een opleving van de gevechten in 1524 werd Lammert van Bergum veroordeeld.

2. De zaak van Jan van Putten in 1516

Jan van Putten, geboren in Holland, zat in Leeuwarden gevangen in handen van de regenten en raden van de meest christelijke koning van Spanje, onze grootmachtige heer. Hij had zonder pijniging en zonder ijzeren boeien bekend dat hij zich ongeveer negen dagen na de afgelopen meimaand bij de rebellen en vijanden van de koning had aangesloten. Hij had meegeholpen Leeuwarden te belegeren en verder gedaan en gehandeld zoals de andere rebellen en vijanden.

De veroordeling

Dit waren daden met een slecht voornemen, die een verkeerd voorbeeld gaven en kwade gevolgen konden hebben. Zij mochten niet onbestraft blijven, maar moesten als voorbeeld voor anderen worden bestraft. Na rijp beraad over alles wat voor deze zaak van belang was, verklaarden de regenten en raden Jan in naam van de koning schuldig aan majesteitsschennis.

De terechtstelling

Zij veroordeelden hem om op een schavot op het plein voor het huis met het zwaard te worden terechtgesteld. Zijn lichaam moest daarna op een rad worden gelegd en zijn hoofd op een staak gezet, op of bij de plaats waar de schans had gestaan die nu Sint-Johanskamp werd genoemd. Al zijn bezittingen werden vanwege deze misdrijven verbeurd verklaard. Vastgesteld op 27 september 1516.

De korte lijst vermeldt de uitvoering op 27 september 1516. Eerst werd Jan op het schavot voor het huis onthoofd. Daarna moesten zijn lichaam en hoofd naar de plek bij de voormalige schans Sint-Johanskamp worden gebracht. Het lichaam op het rad en het hoofd op de staak moesten daar zichtbaar blijven. Dat is geen beschrijving van radbraken: de voorgeschreven doodstraf was uitvoering met het zwaard. De precieze ligging van de schans is met de hier gebruikte bronnen nog niet vastgesteld.

3. De terechtstelling van Lammert van Bergum

Op 30 januari 1524 is een zekere Lammert van Bergum gestraft met het zwaard op het schavot in Leeuwarden, omdat hij dienst had genomen bij de Geldersen en ook vanwege een kleine diefstal.

4. De terechtstelling van Wijerd Jelckama en zijn soldaten

Wijerd Jelckama, vaak als neef van Grutte Pier aangeduid maar hier zonder afzonderlijk bewijs voor die verwantschap, en leider van het rebellenleger de Arumer Zwarte Hoop werd na zijn gevangenneming samen met zijn overgebleven soldaten in Leeuwarden onthoofd.

De zes Geldersen van Tietjerksteradeel

Op 27 januari 1519 zijn zes krijgsknechten als gevangenen uit Suameer naar Leeuwarden gebracht om te worden verhoord.

De beschuldiging van de zes Geldersen.

Rechtspraak tijdens een burgeroorlog

Deze processen vonden plaats tijdens de strijd om Friesland tussen de Habsburgse machthebbers en de aanhangers van de hertog van Gelre. Daardoor werden militaire dienst, trouw aan een landsheer, verraad en het helpen van vijandelijke troepen rechtstreeks strafzaken. De sententies zijn dus tegelijk juridische bronnen en bronnen voor de oorlogsgeschiedenis van Friesland.

Executie en tentoonstelling waren niet dezelfde plaats

Onderzoek van J.A. Mol naar Friese gerechtsplaatsen maakt duidelijk dat de centralisatie van het halsrecht pas omstreeks 1515 werkelijk werd doorgezet. Hij noemt de Brol als plaats waar in de vroege 16de eeuw Leeuwarder executies plaatsvonden en onderscheidt die stedelijke executieplaats van galgen en raderen buiten de bebouwing. Dat past bij het vonnis van Jan van Putten: hij werd op een schavot met het zwaard gedood, waarna lichaam en hoofd bij Sint-Johanneskamp werden tentoongesteld. De exacte ligging van die schans volgt niet zonder meer uit Mols overzicht en blijft daarom een afzonderlijke lokalisatievraag.

Na 1523: vervolging en verzoening

Toen de Gelderse macht in Friesland in 1523 instortte, moesten zeer veel inwoners opnieuw hun verhouding tot het winnende gezag bepalen. Grote delen van Friesland hadden jarenlang onder Gelderse invloed gestaan. Alleen al daarom zou vervolging van iedere inwoner die met de Geldersen had meegewerkt een enorme operatie zijn geweest.

De bekende vonnissen geven een ander beeld. Wybe Saeckles en Jan van Putten werden al in 1516 gestraft omdat zij daadwerkelijk naar de vijand waren overgelopen en tegen het gezag hadden gestreden. De zes mannen uit Tietjerksteradeel werden vervolgd wegens concrete militaire en gewelddadige activiteiten. Wijerd Jelckama behoorde tot de laatste gewapende tegenstanders. Lammert van Bergum werd begin 1524 nog veroordeeld wegens dienst bij de Geldersen en diefstal.

Daartegenover staat de behandeling van steden die eerder de Gelderse zijde hadden gekozen. Sneek vroeg na de ommekeer vergiffenis voor wat de stad uit vrije wil of noodzaak voor de Geldersen had gedaan. Het nieuwe gezag koos daar voor verzoening, een nieuwe eed van trouw en bevestiging van rechten, in plaats van vervolging van alle inwoners. Deze verzoening met een stad kan niet zonder meer naar alle individuele inwoners worden doorgetrokken.

Dat betekent niet dat niemand meer gevaar liep. Wie als actieve militair, verrader of hardnekkige tegenstander werd beschouwd, kon nog zwaar worden gestraft. De geselecteerde sententies geven geen volledige telling van politieke vervolging. Zij zijn daarom onvoldoende om vast te stellen hoeveel voormalige Gelderse aanhangers na 1523 buiten vervolging bleven.

Worp over Wybes gevangenneming en de oorlog

Op 15 september 1516 sloten Tjaard Mockama, Jancke Oenema en andere edelen zich aan bij het Gelderse leger dat Dokkum wilde innemen. De aanval mislukte. Floris van Egmont stuurde op 16 september vier vendels soldaten naar Dokkum. Zij achtervolgden de Geldersen over de Gerkesbrug tot in het Groningerland. Bij die achtervolging werd Wybe Sackes gevangengenomen. De kroniekpassage van Worp over Dokkum en Wybes gevangenneming vertelt dat hij naar Leeuwarden werd gebracht en daar op 23 september op een schavot werd onthoofd. Worp noemt hem een goed man. Hij schrijft tegelijk dat Wybe zijn eed aan de Bourgondische partij had gebroken door heimelijk naar de Geldersen over te gaan. Het vonnis legt de nadruk op die eedbreuk en het deelnemen aan de belegeringen.

Dezelfde kroniekpassage over Dokkum in 1516 vertelt dat bij de aanleg van het blokhuis huizen werden gesloopt en mensen uit de omgeving moesten helpen graven. De politieke strijd die achter deze processen schuilging, raakte daarmee ook woningen en dagelijkse arbeid.

Lees verder over de strijd

Worp van Thabor over Dokkum en de gevangenneming van Wybe Saeckles in 1516.

De Gelderse strijd rond Leeuwarden.

Wijerd Jelckama en de laatste strijd van de Arumer Zwarte Hoop.

Brol, schavot en galg: de verschillende gerechtsplaatsen in Leeuwarden.

Friesland als oorlogsgebied

De processen tegen Geldersen en hun helpers speelden zich af tegen de achtergrond van belegeringen, plundertochten, stinsenstrijd en voortdurend wisselende machtsverhoudingen. Dat verklaart waarom het Hof bij sommige veroordeelden niet alleen een gewone misdaad, maar ook trouwbreuk of majesteitsschennis zag.

Militairen rond 1515.

Opvallend is dat in de bekende criminele sententies geen grote golf van terechtstellingen van gewone voormalige Gelderse sympathisanten zichtbaar wordt. De bovenstaande zaken betreffen vooral mensen die actief aan de Gelderse kant vochten, na een eed van trouw overliepen, tijdens een bestand geweld pleegden of na de machtswisseling nog in Gelderse dienst stonden. Dat wijst eerder op selectieve vervolging dan op een algemene afrekening met iedereen die Gelre had gesteund.

De bovenstaande hertaling beschrijft de veroordeling van Wybe Sacles, een oud-burgemeester van Leeuwarden die overliep naar de Geldersen.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.