Deze uitspraken uit 1600-1650 gaan over misdrijven en straffen in het Friesland van de vroege Republiek. Naast de oorlog met Spanje bleef de gewone rechtspraak bestaan. Het Hof kon lijfstraffen, gevangenschap en verbanning opleggen; ook de naleving van eerdere vonnissen werd bewaakt.
Chronologische lijst van veroordelingen
1600, 16 februari: Claas Sybes, alias Spekdobbe, is wegens overtreding van zijn verbanning gestraft zoals de voorgaande veroordeelde.
1600, 26 februari: Jan Cornelis is wegens overtreding van zijn verbanning en diefstal op dezelfde wijze gestraft.
1600, 14 maart: Ted Heerkes is vrijgelaten uit haar gevangenschap nadat zij in de raadkamer van de heren, God en de Justitie op haar knieën om vergeving had gevraagd.
1600, 19 juli: Hendrik Coerts is wegens overtreding van zijn verbanning opnieuw voor twee jaar verbannen.
1600, 27 september: Jan Roeloffs, rechter en ontvanger bij het gerecht van Ferwerderadeel, is wegens bedrog met geleverde kaarsen waarin stenen waren gevonden een uur te pronk gesteld met twee kaarsen om zijn hals, vervolgens gegeseld en voor altijd verbannen.
1601, 27 mei: Jucke Juckes is wegens huisbraak gebrandmerkt en voor tien jaar verbannen.
1601, 14 oktober: Aalt Olpherts van Midwolde in het Oldambt is wegens het stelen van twee zakken rogge en het verkopen daarvan aan een slager in Dokkum voor twee jaar naar de galeien gestuurd.
1601, 24 november: Sjoerd Jans uit Nijland werd na diefstal van zijn moeder en andere beschuldigingen op voorspraak van familieleden uit hechtenis ontslagen. Hij had beloofd zijn leven te beteren.
1602, 27 februari: Pieke Heynes is wegens een manslag achtervolgd en in de stadsgracht verdronken, waarna zijn lichaam aan de voeten aan de galg werd gehangen.
1602, 29 juni: Heere Douwes is wegens verzet tegen een deurwaarder van het Hof bij de uitvoering van diens opdracht veroordeeld om op een plechtige rechtdag God en de Justitie om vergeving te vragen.
1603, 7 juni: Foeke Epans, eerste klerk bij de griffier, is wegens het veranderen van de datum van een door het Hof uitgesproken vonnis en het afgeven van een uittreksel daarvan voor drie jaar verbannen.
1604, 23 juni: Marten Jans is wegens een vals paspoort en valse aanbevelingsbrieven op naam van graaf Enno van Oost-Friesland, met daarnaast diefstallen, een half uur te pronk gesteld met de brieven op zijn borst, daarna gegeseld, gebrandmerkt en voor altijd verbannen op straffe van de galg.
1605, 19 januari: Monte Sierds is wegens het stelen van een paard en het verkrachten van een vrouw eerst op het schavot en daarna buiten de poort gegeseld en voor altijd verbannen.
Opsluiting werd in het begin van de 17de eeuw zichtbaarder als zelfstandige straf, naast verbanning, geseling en openbare schandstraffen.
1607, 19 november: Harmen Jans Cock, cipier van het Blokhuis, is wegens het laten ontsnappen van advocaat Douwe Hottinga, die voor mishandeling gevangen zat, voor vijf jaar uit Friesland verbannen.
1609, 12 september: Anna Jans is wegens overtreding van een verbanning in het tuchthuis geplaatst om daar tot nader order van het Hof te werken. Het provinciale tuchthuis was toen gevestigd in de voormalige Bagijne- of Westerkerk.
1610, 28 februari: Jacob Douwes is wegens het uitbreken uit het tuchthuis op de tuchthuisplaats voor de andere gevangenen gegeseld.
1610, 23 mei: De Franeker studenten Franciscus Ljualthen en Sextus Acronius zijn wegens het verwonden van een andere student voor twee jaar uit Franeker verbannen.
1613, 18 december: Bauk Johannesdochter is wegens een heimelijke bevalling in een schuur, waarna het levende kind op de vloer was gelegd en na zijn dood in een sloot was gegooid, publiek te pronk gesteld met een pop in haar armen, gegeseld en tot tien jaar tuchthuis veroordeeld. Op 5 april 1617 matigde het Hof die straf; de resterende tijd werd vervangen door verbanning uit Bolsward.
1616, 23 februari: De Staten besloten het tuchthuis af te schaffen en de gevangenen vrij te laten. Op 23 maart werd Claas Jans van Koudum wegens het maken en uitgeven van vals geld gegeseld, tweemaal gebrandmerkt en voor altijd verbannen op straffe van de galg.
1616, 4 juni: Van twaalf gevangenen die in het tuchthuis hadden geprobeerd uit te breken moest volgens het Hof de helft worden vrijgelaten; de andere helft werd voor de overige gevangenen gegeseld.
1616, 16 juli: Pieter Pieters van Minnertsga is wegens valsheid een half uur te pronk gesteld met het vonnis op zijn borst en voor vijf jaar verbannen.
1617, 15 juli: Reyner Claas van Groningen is wegens ontsnapping uit het tuchthuis en diefstallen gegeseld, tweemaal gebrandmerkt en voor altijd verbannen op straffe van de galg.
1617, 13 oktober: Dirk Sybrants is wegens paardendiefstal verbannen.
1619, 20 februari: Jan Kempes van Dokkum is wegens overtreding van een verbanning en nieuwe diefstal gegeseld, tweemaal gebrandmerkt en voor altijd verbannen op straffe van de galg.
1619, 20 februari: Willem Jacobs kreeg dezelfde straf.
Zuivelverkoop rond 1650.
1621, 12 november: Mary Pieters moest op een zondag in de kerk van Stiens in aanwezigheid van grietman Donia en een deurwaarder van het Hof eerder uitgesproken woorden herroepen.
1623, 4 april: Thoen Gillesdochter is wegens diefstal vijf dagen op water en brood gezet en voor een kwartaal aan haar huis gebonden.
1624, 10 april: Margaretha Velantyn was wegens het zich valselijk uitgeven voor een 'heiden' of 'Egyptenaar' tot geseling veroordeeld. Vanwege haar zwangerschap werd zij daarvan vrijgesteld; zij moest de executie van haar medeplichtigen bijwonen en werd daarna verbannen.
1627, 21 april: Adriaan Cornelis Konst is wegens het behandelen van ziekten met bezweringen, cedels en kralen een half uur te pronk gesteld. Zijn papieren werden door de scherprechter verbrand; daarna volgde drie jaar verbanning.
1630, 4 juni: Marten Douwes is vrijgelaten, maar zijn voogd moest hem buiten Bolsward bij een ambachtsman onderbrengen tot nader besluit van het Hof.
1631, 14 mei: Meintze Jeldts, pachter van belastingen op gemaal en bier in Kollumerland, is wegens een tekort van 1525 gulden gegeseld en voor twee jaar verbannen.
1631, 14 mei: Sjolle Rommerts, pachter op het Bildt, kreeg dezelfde straf.
1632, 17 maart: Notaris Pieke Anskes is wegens het vervalsen van twee testamenten en een huurcontract een half uur aan de paal gebonden, vervolgens gegeseld en voor altijd verbannen; zijn notariële commissie werd verbrand.
1634, 19 juli: Auck Wynties is wegens een heimelijke bevalling in een boerenschuur en het 's nachts wegleggen van het kind, dat later levend maar gewond werd gevonden en stierf, gegeseld en voor een jaar verbannen.
1635, 10 december: Hotse Wybrandts, die de Staten van Friesland voor het Hof had beledigd, moest toezien hoe zijn verzoekschrift door de scherprechter werd verscheurd en werd voor vijf jaar verbannen.
1637, 13 mei: Tarquinius van Solkama, advocaat bij het Hof, is wegens beledigingen van het Hof en afzonderlijke leden uit de advocatenmatrikel geschrapt en voor drie jaar uit Friesland verbannen.
1637, 24 juni: Claas Gerkens van Terschelling werd wegens een manslag niet strafrechtelijk gestraft omdat het Hof hem krankzinnig achtte; hij moest worden opgenomen en onderhouden in het gasthuis te Sneek.
Gevangenis rond 1664.
1637, 23 november: Jacob Cornelis van Wijk op Zee, vijf dagen eerder gegeseld en voor altijd verbannen wegens dienst tegen het vaderland, beloofde onder ede bij het Blokhuis niet meer tegen de staat of haar inwoners te dienen.
1639, 25 mei: Focco Pelts en Hein Tjaarts kregen in plaats van betaling van gerechtskosten acht dagen water en brood.
1640, 8 februari: Pieter Joosten Huigens, pachter van de belasting op grove waren in de provincie, had de belastingboeken en hun dubbelen vervalst. Hij moest daarmee een half uur op het schavot te pronk staan. Daarna is hij gegeseld en voor tien jaar verbannen.
1643, dag 25: Drie Poolse studenten in Franeker zijn van deze vervolging wegens het verwonden van een andere student, Prack, ontslagen.
1643, 21 oktober: Anne Jans uit de Ommelanden, die haar kind op een goot van een zoutkeet in Harlingen had gelegd, is met een namaakpop in haar armen een half uur bij het schavot te pronk gesteld en voor vijf jaar verbannen.
1643, 25 december: Bernadus Hesselius, predikant in Leeuwarden, is wegens diefstal bij het verdelen van armengeld voor altijd verbannen en veroordeeld tot een boete van 1000 daalders ten bate van de armen van Leeuwarden.
1646, 3 oktober: Jetse Bottes, boer op het Bolswarder Nieuwland, is wegens het bedrieglijk verkopen van witte boter als grasboter voor drie jaar verbannen; de vervalste boter werd verbeurd verklaard.
1646, 16 december: Veglius Wibrandus ab Ayta is wegens smaad tegen deurwaarder Jacob Jacobs Reealff veroordeeld om God en de Justitie om vergeving te vragen en voor vijf jaar verbannen.
1647, 24 december: Romke Ruurdts van Hardegarijp, maaier, is wegens schade aan anderen veroordeeld om een half uur met het vonnis op zijn borst en een zeis in zijn hand te pronk te staan, daarna gegeseld en voor altijd verbannen op straffe van de dood.
1648, 8 juli: Jan Pieters Hoeck is onder ede tijdelijk uit het Blokhuis vrijgelaten om de begrafenis van zijn vrouw bij te wonen.
1649, 27 april: Hans Hansen is ab instantia vrijgesproken, maar toch voor tien jaar verbannen.
1649, 23 juni: Doye Douwes is wegens fraude met landsmiddelen ter waarde van 500 gouden Friese rijders, en het uitblijven van betaling of voldoende verklaring, gegeseld en voor vijf jaar verbannen.
De vonnissen uit de eerste helft van de 17de eeuw laten zien dat straf niet alleen uit executies bestond. Verbanning, geseling, brandmerken, openbare vernedering, boetes en korte of langere opsluiting kwamen naast elkaar voor. De doodvonnissen uit dezelfde jaren staan op Terechtstellingen in Friesland, 1600-1650.
De opkomst van het tuchthuis
In deze periode verschijnt een nieuwe strafvorm duidelijker in de bronnen: opsluiting met arbeid en tucht. Het Leeuwarder tuchthuis begon als stedelijke instelling en werd in 1609 aan het gewest overgedragen. Anna Jans werd datzelfde jaar door het Hof naar het tuchthuis gestuurd om er te werken. Het experiment was nog niet stabiel: in februari 1616 besloten de Staten het tuchthuis af te schaffen en de gevangenen te ontslaan.
Archiefbeschrijvingen van Historisch Centrum Leeuwarden noemen de overdracht van het stedelijke tuchthuis aan het gewest in 1609 en conceptreglementen voor het provinciale tuchthuis. Inventarisgegevens over het vroege Leeuwarder tuchthuis.
Openbare straf bleef belangrijk
Het tuchthuis verving oudere straffen niet ineens. Een veroordeelde kon nog steeds op het schavot worden gezet met voorwerpen die de overtreding uitbeeldden. Jan Roeloffs stond bijvoorbeeld met twee kaarsen om zijn hals omdat hij met kaarsen had gefraudeerd. Romke Ruurdts moest in 1647 met een zeis in de hand te pronk staan. De straf legde dus niet alleen pijn of verlies van vrijheid op, maar maakte de veroordeling zichtbaar voor anderen.
De lijst bevat zeer uiteenlopende zaken: valsheid in geschrifte, belastingfraude, belediging van het Hof, het verkopen van mindere boter als betere boter, bedelarij, verboden geneeskundige praktijken en conflicten rond bevalling en kinderdood. Daardoor geeft de lijst ook een beeld van handel, beroep, armoede en sociale controle.
Opvallend is ook het vonnis van 1637 tegen Claas Gerkens van Terschelling. Het Hof liet hem wegens zijn geestelijke toestand niet straffen voor een manslag, maar opnemen in het gasthuis van Sneek. Dat zegt niet dat men in de 17de eeuw een moderne psychiatrische benadering kende, maar wel dat rechters soms onderscheid maakten naar de toestand van de verdachte.
Een egodocument uit dezelfde wereld
Vanaf 1643 hield stadhouder Willem Frederik van Nassau-Dietz persoonlijke dagboekaantekeningen bij. Het is geen misdaaddagboek, maar het laat wel van binnenuit zien hoe bestuur, Hof, stadhouder en provinciale politiek elkaar raakten. De moderne uitgave is auteursrechtelijk beschermd; daarom gebruiken we hier alleen de historische context en geen lange passages.
De onderstaande lijst is gebaseerd op het afschrift dat Wopke Eekhoff maakte van opmerkelijke criminelesententies van het Hof van Friesland. Eekhoff waarschuwde zelf dat zijn afschrift niet volledig was.
De notitie over de drie Poolse studenten noemt alleen dag 25 en geen maand. Bij Anne Jans wordt niet vermeld of haar kind levend of dood werd aangetroffen. De bestemming van Hendrik Coerts op 19 juli 1600 is in het afschrift als "op de gelegen" weergegeven en blijft onzeker.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.