Leeuwarden in de 17de eeuw

In de 17de eeuw groeide Leeuwarden uit tot een druk bestuurs-, markt- en verzorgingscentrum. Rond 1580 woonden er ongeveer 7.000 mensen; omstreeks 1650 was dat aantal ongeveer verdubbeld. De stad trok ambtenaren, handelaars, ambachtslieden, dienstboden, studenten op doorreis en leden van de Friese elite.

Een stad van markten en water

De grachten waren verkeersaders. Turf, graan, vlees, groente, zuivel en andere goederen kwamen per schip de stad binnen. Op en rond de Brol, Nieuwestad, Voorstreek en Waag werd gehandeld. Voor veel inwoners waren markt, kade en werkplaats belangrijker dan grote politieke gebeurtenissen.

Het stadhouderlijk hof

De aanwezigheid van de Friese stadhouders gaf Leeuwarden een bijzondere positie. Het hof aan het Hofplein trok hovelingen, leveranciers, personeel en bezoekers. Adellijke families verbleven een deel van het jaar in de stad, vooral wanneer de Friese Landdag werd gehouden.

In 1618 verhuisde het stadsbestuur naar een stadhuis tegenover het stadhouderlijk hof. Bestuur, rechtspraak en hofleven lagen daarmee opvallend dicht bij elkaar in de binnenstad.

Nieuwe wallen en bastions

De verdediging van Leeuwarden werd verder gemoderniseerd. Rond 1620 kreeg de stad een ring van bastions. Wie de stad binnenkwam passeerde poorten, bruggen en wachters. Buiten de wallen lagen tuinen, weilanden, waterwegen en wegen naar de omliggende dorpen.

Een nieuw Tucht- en Werkhuis

In 1654 besloten de Staten van Friesland opnieuw een tucht- en werkhuis in Leeuwarden op te richten. Het nieuwe gebouw achter het oude Blokhuis was in 1661 gereed. Gevangenen werden er niet alleen opgesloten; arbeid was onderdeel van het strafregime.

Het gesticht kende onrust. Er waren ontsnappingspogingen en in 1667 werd brandstichting ontdekt voordat een grote ramp ontstond.

Misdaad en straf 1600-1650

Misdaad en straf 1650-1700

Niet iedereen mocht zijn geloof openbaar uitoefenen

Ook in de 17de eeuw bleef godsdienst een onderdeel van het dagelijks leven en van de stedelijke regels. Toen lutheranen rond 1680 een huis tot kerkruimte wilden verbouwen, liet het stadsbestuur dit afbreken. Een jaar later kregen lutheranen in Friesland formeel meer vrijheid voor hun godsdienstoefening.

Werk, geloof en bestuur

In de 17de eeuw trok Leeuwarden bestuurders, hovelingen, ambachtslieden, marktkooplui en schippers aan. De stad was tegelijk een hofstad, marktstad en garnizoensplaats.

• Willem Frederik in Friesland in de jaren 1640
• Schippers en scheepsvolk
• Markten en kermissen

Willem Frederik reist vanuit Leeuwarden

Stadhouder Willem Frederik gebruikte Leeuwarden als uitvalsbasis voor reizen door Friesland. Zijn dagboek noemt winterse tochten per slee, wagen en te voet.

• De reizen van Willem Frederik door Friesland
• 1647: per slee van Leeuwarden naar Franeker en terug
• 1648: winterreis vanuit Leeuwarden richting Joure

Op 1 juni 1664 vertrokken Jarich van Ockinga uit Leeuwarden en Tinco van Andringa voor een reis naar Frankrijk. Hun reisnotities beschrijven de eerste etappe via Bolsward, Workum en Stavoren en later hun bezoeken aan Antwerpen en Brussel.

Reizen naar Harlingen

Vanaf 1646 voer de trekschuit tussen Leeuwarden en Harlingen. De eerste tocht trok zoveel publiek dat het verhaal op een trouwkistje werd vastgelegd.

Leeuwarden door de ogen van bewoners en bezoekers

Een zaak uit het Leeuwarder rechtsleven

In 1657 werd advocaat Henricus Neuhusius zelf voor het Hof gedaagd. Zijn proces ging onder meer over een spotdicht. Het vonnis tegen Henricus Neuhusius in 1657 is afzonderlijk te lezen.

• 1657: advocaat Henricus Neuhusius tegenover het Hof van Friesland.

In mei 1683 vertrok een onbekende Friese reiziger vanuit Leeuwarden via Harlingen naar Holland en Engeland. Zijn reisjournaal van 1683 met de overnachting aan de haven beschrijft de reis per schip, schuit en wagen.

Reisjournaal van 1683 met de overnachting aan de haven