Een Friese reiziger vertrekt naar Engeland, mei 1683
Uit het reisjournaal van een onbekende Friese reiziger over zijn vertrek uit Leeuwarden, zijn verblijf in Harlingen en de reis naar Engeland in mei 1683.
1 mei: afscheid in Leeuwarden
Onbekende Friese reiziger (in modern Nederlands):
Op 1 mei 1683 nam ik afscheid van mijn vrienden in Leeuwarden. Wij vertrokken naar Harlingen en kwamen daar in de avond aan. We vonden onderdak in De Leeuwenborgh, een herberg bij de haven. Ik schreef zowel over mezelf als over mijn reisgenoten; hun namen noemde ik bij dit vertrek niet.
Anno eenduisent seshondert drie en tachtentigh den eersten dagh van Meij sijn wij van Leuwarden getrocken nae Harlingen, naedat ick van alle mijne vrunden mijn afscheijdt hadde genoomen, en sijn wij des avonds tot Harlingen gekoomen alwaer wij 's naggs bleven in Leuwenborgh bij de haven tot Harlingen en des anderen daegs sijnde den derden Meij sijn wij van Harlingen vertrocken met de veerman op Amsterdam en sijn des vrijdags sijnde den 5 aldaer gekoomen.
Onbekende Friese reiziger (in modern Nederlands):
De herberg was ons eerste nachtverblijf. Op 3 mei gingen we in Harlingen aan boord van het veerschip naar Amsterdam. Pas op vrijdag 5 mei kwamen we aan. Vanaf Leeuwarden waren we inmiddels vier dagen onderweg.
Haven rond 1700.
5 mei: Amsterdam en een onverwacht schouwspel
Onbekende Friese reiziger (in modern Nederlands):
In Amsterdam zag ik twee mensen die werden opgehangen. Volgens wat ik daar hoorde, hadden zij ingebroken. Daarbij werden ook geselen en brandmerken als straffen genoemd. Na het eten reisden we met de postwagen verder naar Den Haag. Ik wilde Pieter van Staveren spreken, maar had hem in Amsterdam niet gevonden.
In Den Haag bleven we enige dagen. Op 13 mei voeren we met de laatste schuit naar Leiden, waar we overnachtten. De volgende dag bekeken we de bezienswaardigheden van Leiden, vooral het anatomisch theater. Daarna namen we opnieuw de laatste schuit, ditmaal naar Haarlem, en sliepen daar.
We bekeken Haarlem en voeren op 16 mei om zeven uur 's morgens weer naar Amsterdam. Een dag later spraken we daar eindelijk Pieter Andries van Staveren.
Trekschuit rond 1660.
18-21 mei: met schuit en wagen verder
Onbekende Friese reiziger (in modern Nederlands):
Op 18 mei namen we de schuit van één uur naar Utrecht. Om half negen 's avonds kwamen we aan. De volgende dag beklommen we de Domtoren. Ik telde 464 treden. We bezochten verder wat we de moeite waard vonden.
Op 20 mei reisden we met de schuit van twaalf uur naar Bodegraven. Daar stapten we in een kleiner schip naar Gouda. We bereikten de stad om acht uur 's avonds. Ik keek er naar de kerk en de gebrandschilderde ramen. Ik noteerde het verhaal dat twee ramen meer dan 100.000 gulden zouden hebben gekost. Dat was een bedrag dat ik ter plaatse hoorde, geen uitgave die ik zelf kon controleren.
De volgende ochtend vertrokken we om acht uur per wagen naar Rotterdam. Volgens mijn aantekening was de weg naar de stad geheel met stenen bestraat. Om elf uur kwamen we aan en om twaalf uur voeren we alweer verder naar Den Briel. We bereikten die plaats tussen vier en vijf uur in de middag.
De pakketboot naar Harwich voer pas op woensdag. We moesten dus blijven wachten. We bezochten vanuit Den Briel ook Hellevoetsluis. Daar bekeken we oorlogsschepen en het schip De Eendracht, waarop admiraal Michiel de Ruyter tijdens een eerdere zeeslag dodelijk gewond was geraakt. Ik schreef dat er dertien goed uitgeruste schepen lagen.
Beurtvaart rond 1700.
22-23 mei: de overtocht naar Harwich
Onbekende Friese reiziger (in modern Nederlands):
Op 22 mei gingen we na het middageten, rond half één, met een noord-noordoostenwind onder zeil. Er stond een stevige wind. De volgende ochtend om vijf uur bereikten we Harwich. De snelheid van die overtocht maakte indruk op mij.
Aan boord reisden onder anderen Overbeek, iemand die Van Velsen heette, Besselaer en een koopman uit Hamburg mee. We hadden plezier en zongen op het schip. Door de onstuimige zee werden we telkens natgespetterd.
Maar in Harwich stonden geen rijtuigen of paarden klaar. We moesten er een dag wachten. We liepen wat rond en keken naar de inwoners; zij keken net zo nieuwsgierig naar ons.
24-25 mei: een wagen door Engeland
Onbekende Friese reiziger (in modern Nederlands):
Op 24 mei vertrokken we tussen zes en zeven uur 's morgens. Onderweg dronken we in Manningtree bier, dat mij goed beviel. In Colchester aten we oesters. Ik vond die minstens zo goed als de oesters die ik eerder in Friesland en Holland had gegeten. Ik beschreef er ook de groene kleine visjes die bij het eten werden opgediend.
De volgende dag vervolgden we de tocht naar Londen. Het landschap met heuvels en bosrijke plaatsen trok mijn aandacht, maar over verscheidene dorpen oordeelde ik minder gunstig. Ik schreef ook dat op de wegen reizigers werden beroofd. Zelf waren wij met een gezelschap op reis en hadden we wapens bij ons. Uiteindelijk bereikten we Londen.
Het journaal gaat na deze reis verder met zijn bezoeken aan Londen, Windsor, Oxford en later Frankrijk. De schrijver bezocht onder andere universiteitsbibliotheken, paleizen, scheepswerven en herbergen.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.
Kaart
De reis in Friesland
Beelden van reizen en vervoer
Dagelijks leven
Herberg rond 1650.
Scheepvaart rond 1650.
Bronnen
Het handschrift bevindt zich bij Tresoar, Schwartzenbergarchief, toegang 326, inventarisnummer 3978. De schrijver is niet met zekerheid geïdentificeerd. Het reisjournaal gebruikt zowel de ik- als de wij-vorm. De beoordeling van de plaatsen en de verhalen die hij hoorde, zijn zijn eigen opmerkingen.