De 21-jarige Jacob van Lennep maakte in 1823 met Dirk van Hogendorp een voetreis door Nederland. Van Lennep schreef zijn reiservaringen op in brieven en dagboekaantekeningen, met namen, kosten, maaltijden en waarnemingen onderweg.
Jacob van Lennep (in modern Nederlands):
Na de overtocht vanaf Urk bereikten we om vier uur Lemmer. We namen onze intrek in De Wildeman. Nadat we de schipper en zijn knecht op een borrel hadden getrakteerd, bestelden we avondeten en liepen we een eind over de weg naar Joure. Bij een brug naar een boerenerf zat een grote waakhond. Een bord waarschuwde dat we voor de hond moesten oppassen. Zulke honden zagen we later vaker bij Friese en Groningse boerenerven.
Terug in Lemmer schreef ik tot half negen. Daarna dronken we thee, aten goed en sliepen heerlijk. De volgende ochtend betaalden we twee gulden per persoon. Daarin zaten thee, wijn, avondeten, overnachting en de bediening.
Van Hogendorp noteerde De Wildeman afzonderlijk als "zeer goed en goedkoop".
Jacob van Lennep (in modern Nederlands):
We vertrokken om half zes. De tocht liep door een afwisselend landschap van bouwland, weiland en hout. In Wijkel bekeken we in de kerk het grafmonument van Menno van Coehoorn. Daarna maakten we een omweg naar Sloten. De plaats lag zo dicht bebouwd en de straten waren zo smal dat we ons afvroegen hoe rijtuigen erdoorheen kwamen.
Via Balk trokken we richting Rijs. Tussen Balk en Rijs liepen we bijna voortdurend tussen bomen. Een zwaar onweer hield ons daar enige tijd op.
Jacob van Lennep (in modern Nederlands):
Toen het onweer voorbij was, liepen we naar Stavoren. De stad maakte een verlaten indruk. Gras groeide op straat en op weg naar de herberg zagen we bijna niemand. De waardin vertelde dat er vroeger nog scheepswerven waren geweest, maar dat veel bedrijvigheid was verdwenen. We dronken thee en gingen al vroeg naar bed. De volgende ochtend bedroeg onze rekening 26 stuivers.
Op weg naar Hindeloopen kwamen we door Molkwerum. In een herberg bleek nauwelijks iets te krijgen. In Hindeloopen aten we in Het Gouden Anker alleen een boterham. Het logement beviel ons slecht.
Jacob van Lennep (in modern Nederlands):
Omstreeks half tien bereikten we Workum. Het Wapen van Friesland lag aan de andere kant van de lange stad. We rustten eerst en dommelden wat. Om één uur kregen we heerlijke baars. Na het eten sliepen we opnieuw en om vier uur vertrokken we via Parrega naar Bolsward.
In Bolsward logeerden we in De Wijnberg. Bij de thee zaten vier aannemers aan tafel. Later dronken we wijn met landmeter Van der Kemp. We gingen om half twaalf naar bed. Ook bij de thee van de volgende ochtend ontmoetten we weer andere gasten.
Jacob van Lennep (in modern Nederlands):
De weg naar Sneek was een harde kleiweg met veel bochten. In Sneek bekeken we stad en markt. Op de terugweg liepen we naar IJsbrechtum. Een stortbui dreef ons naar binnen bij schoolopziener dominee Visscher. Zijn vrouw schonk koffie. Visscher liet cijfers over het Friese onderwijs zien en vertelde over scholen, aantallen leerlingen, salarissen van meesters en de vakken die men gaf.
De twee reizigers noteerden ook de betekenis van de Sneker markt. Herbergen en stallen konden op marktdagen zeer veel paarden verwerken.
Jacob van Lennep (in modern Nederlands):
We stonden om half vier op en liepen om half vijf. Bij Witmarsum hoorden we dat we al een flinke omweg hadden gemaakt. Ook daarna kregen we tegenstrijdige aanwijzingen. Uiteindelijk gingen we dwars over land en over greppels. Om acht uur bereikten we Harlingen, vermoeid van de tocht.
In het Heeren Logement bliezen we uit. Na een kerkbezoek dronken we koffie en een bittertje bij burgemeester Rodenhuis. In het logement aten we zeer goed. Later reden we naar Groot Lankum, waar een groot gezelschap bijeen was.
Hun verblijf in Harlingen, met de kerkdienst, de maaltijd op Groot Lankum en de volgende ochtend in de haven, staat in het afzonderlijke verhaal over Harlingen in 1823.
Op Groot Lankum hoorde Van Lennep over de uitvoer van Friese boter naar Engeland. Hij noteerde tevens dat het onderhoud van de kronkelende kleiwegen veel geld kostte en dat regen verzakkingen veroorzaakte.
Jacob van Lennep (in modern Nederlands):
Door slecht weer kozen we de trekschuit van Harlingen naar Franeker. Langs de vaart zagen we veel steen- en pannenbakkerijen. In Franeker bezochten we de voormalige academiegebouwen, bibliotheek en plantentuin en het planetarium van Eise Eisinga. Eisinga ontving bezoekers eenvoudig gekleed, alsof hij zo uit zijn werk als wolkammer kwam.
Tijdens een academische plechtigheid zat een groot gezelschap aan de open tafel van het logement. De maaltijd was rijk en er waren veel groenten. Ik voelde me echter ziek en at en dronk niet. Mijn schoen had mijn hiel pijnlijk opengeschuurd. Ik ging vroeg naar bed met een pap op mijn hiel en kamillethee.
De volgende dag bleef ik tot de middag in bed en zweette flink. Een borrel deed mij naar eigen gevoel goed. Later at ik met landmeter Huguenin en een dove schilder, die vragen op een lei stelde. Een arts behandelde mijn voet. Bij professor De Crane dronken we thee. Er kwamen koekjes en gebak op tafel en ik dronk wijn. Die nacht sliep ik uitstekend.
Jacob van Lennep (in modern Nederlands):
We stonden om vier uur op en vertrokken om vijf uur. Door de regen was de klei zachter geworden en daardoor prettiger om op te lopen. Via Donjum kwamen we rond half acht in Berlikum. Daar rustten en aten we. We bezochten instrumentmaker Rienks en bekeken zijn werk.
Vanaf de toren zagen we tientallen dorpen en in de verte Ameland. Verder door het Bildt zagen we grote boerderijen en hoorden we verhalen over de sterke daling van landbouwprijzen sinds de uitzonderlijk dure jaren 1818 en 1819. Koeien rond Franeker zouden nog maar dertig tot veertig gulden opbrengen; lammeren en biggen waren volgens onze informanten zeer goedkoop.
Van Lennep liep vervolgens via Sint-Jacobiparochie, Sint-Annaparochie, Vrouwenparochie en Stiens naar Deinum en Leeuwarden.
Jacob van Lennep (in modern Nederlands):
In Leeuwarden verbleven we enige dagen. We ontmoetten bestuurders, geleerden en kooplieden en aten bij verschillende gezinnen. Tijdens een bezoek aan een school zagen we honderden kinderen. Een schrijfopdracht waarbij leerlingen echte brieven moesten opstellen beviel mij beter dan het mechanisch hardop lezen dat ik elders zag.
Regen maakte de straten en wegen modderig. We hoorden dat huizen in Leeuwarden duur waren geworden doordat de bevolking was gegroeid. Bij een bezoek buiten de stad zag ik hoe tromgeroffel bij een oefening twee paarden deed schrikken; de dieren sprongen het water in en moesten met moeite worden gered.
Lees de afzonderlijke pagina over hun verblijf in Leeuwarden.
Van Hogendorp keek anders naar de stad. Hij schatte Dokkum op ongeveer 3.400 inwoners en noemde de plaats "groot, doch armoedig". Ook hij noteerde dat Adriani hen bijna het huis uitzette. Zijn korte oordeel staat naast Van Lenneps gunstiger beschrijving van de gracht, huizen en wallen.
Jacob van Lennep (in modern Nederlands):
De vaart begon tussen lage weilanden. Later verschenen grotere boerderijen en buitenplaatsen. Voor Kollum stapten we uit en gingen te voet verder. We wandelden noordwaarts door weilanden en bouwland naar de Nieuwe Zijlen. Daar bekeken we de drie grote sluizen en dronken een borrel.
Terug in Kollum wandelden we in de bossen. In De Roskam zagen we een met zilver beslagen paardentuig dat voor een harddraverij van de volgende dag bestemd was. We aten onder meer warm kalfsvlees, duiven en beschuit met bessensap. Daarna liepen we naar Stroobos. Daar verlieten we Friesland en voeren we verder naar Groningen.
Jacob van Lennep (in modern Nederlands):
Na onze reis door Drenthe kwamen we opnieuw op Friese grond. Bij Wolvega zagen we lage, deels natte weilanden naast een hoge zandweg. In het dorp namen we een zeer net logement. Na de thee wandelden we tussen buitenplaatsen. 's Avonds dronken we wijn met de kastelein en praatten over vroegere reizigers en paarden.
De volgende dag hielden hevige buien ons in Wolvega. Een zware klok naast mijn bed had mij 's nachts wakker gehouden. Mijn grote kamer werd ook gebruikt voor rechtspraak en vergaderingen. Aan het plafond hingen een opgezette beer en wolf. We aten een goed middagmaal en wandelden later door lanen, koren-, boekweit- en klavervelden en bossen.
Op 9 juli vertrokken we vroeg via Sloot naar Oranjewoud. Een gepland bezoek ging niet door. Om half tien bereikten we Heerenveen. We dronken koffie in het Heeren Logement en liepen door de plaats. De brede vaart, nette huizen en drukke straten maakten op mij een welvarende indruk.
Direct daarna schreef Van Lennep over Gorredijk, hoewel hij die plaats die dag niet bezocht:
"Iets westelijker dan het Heereveen ligt de Gordijcke, waar nog eenige halve wilden of holbewoners woonen, wier huizen half onder den grond zijn en die van roof en bedelarij leven. Van de drie misdadigers welke in Friesland gevonnisd worden is er één uit die plaats."
De windrichting in deze passage klopt niet: Gorredijk ligt oostelijk van Heerenveen. Van Lennep noemt ook niet van wie hij dit verhaal hoorde. Reisgenoot Dirk van Hogendorp beschreef dezelfde etappe wel, maar nam deze beweringen over Gorredijk niet over. De volledige Gorredijk-passage, een zin-voor-zin weergave in modern Nederlands en controle aan andere bronnen.
Jacob van Lennep (in modern Nederlands):
We wilden om elf uur naar Joure lopen, maar een hevige regenbui joeg ons terug. We huurden een rijtuig. Paarden en voerman waren goed, maar de wagen lekte zo sterk dat onze voeten en kleding nat werden. Na ruim een uur kwamen we in Joure aan en stapten af bij Zeverijn. Na een zeer goed middagmaal liepen we door het dorp en langs de buitenplaats van Vegelin van Claerbergen.
Bij Joure bezochten we een zeer grote vruchtboomkwekerij. In voor- en najaar zouden er ongeveer 150 arbeiders werken en bomen werden tot Hamburg verzonden. Door het raam van de school naast de herberg telden we vijftien astronomische kaarten. 's Avonds aten we kersen en dronken wijn.
Op 10 juli stonden we om vier uur op en vertrokken een uur later. Via een brede, zandige en boomrijke weg, kleine meren en het Slotermeer bereikten we om acht uur opnieuw Lemmer. De knecht van De Wildeman herkende ons en zette ontbijt voor. Door dreigend weer namen we na lang wachten een wagen langs de dijk richting Kuinre. Daarmee eindigde onze tweede Friese etappe.
| Plaats | Logement | Wat Van Lennep vermeldt | Oordeel Van Hogendorp |
|---|---|---|---|
| Lemmer | De Wildeman | Thee, wijn, goed avondeten, uitstekende bediening, heerlijke slaap; ƒ2 per persoon. | Zeer goed en goedkoop |
| Stavoren | Aan de haven | Thee, vroeg naar bed, redelijk geslapen; 26 stuivers. | Gering |
| Hindeloopen | Het Anker | Slechts een boterham; weinig waardering voor het logement. | Liederlijk |
| Workum | Wapen van Friesland | Rust, slaap en heerlijke baars. | Goed |
| Bolsward | De Wijnberg | Thee met aannemers, wijn met een landmeter, laat naar bed. | Goed |
| Harlingen | Heeren Logement | Rust en een zeer goed middagmaal. | Goed |
| Franeker | Heeren Logement Boljer | Grote open tafel, rijk middagmaal, veel academische gasten. | Best |
| Dokkum | Posthoorn | Goede kamer en gezamenlijke maaltijd. | Zoo |
| Kollum | Roskam | Paardentuig voor harddraverij; warme maaltijd. | Zoo |
| Wolvega | Wapen van Weststellingwerf | Ruime kamer, goed eten, thee, wijn en gesprekken met de kastelein. | Goed |
| Heerenveen | Heeren Logement | Koffie; drukke, volgens Van Lennep welvarende plaats. | Zoo |
| Joure | Wapen van Friesland, Zeverijn | Zeer goed middagmaal; later wijn en kersen. | Goed |
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.