Lemmer door de eeuwen heen

Lemmer is nooit een stad geweest. Het dorp groeide door zijn haven, handel, bestuur en dichte bebouwing wel uit tot een belangrijke havenplaats. Het ontstond waar de Lemsterrijn en de Zijlroede samenkomen, vlak aan de vroegere Zuiderzee. Die ligging bepaalde eeuwenlang bijna alles: schepen kwamen hier Friesland binnen, vissers voeren vanuit de haven de Zuiderzee op en goederen gingen via de binnenwateren verder naar Sloten, Sneek, Leeuwarden en Groningen.

Al in 1511 lag bij Lemmer een sluis in een belangrijke vaarroute vanuit Amsterdam via Friesland richting Groningen en verder naar het oosten. De havenplaats werd daardoor niet alleen door vissers gebruikt. Schippers, kooplieden, werfarbeiders, zeilmakers, smeden en herbergiers verdienden aan het verkeer over water.

Lemmer in de 16de eeuw

Lees verder per eeuw

Een havenplaats die telkens opnieuw moest beginnen

De ligging aan zee bracht welvaart, maar ook gevaar. In 1516 werd Lemmer eerst door oorlogsgeweld getroffen en daarna door een zware stormvloed. Soldaten en edelen moesten tijdens het hoogwater op zolders en hooizolders schuilen. Eind december trok het leger van graaf Felix van Werdenberg weg en liet vrijwel het hele dorp in brand steken. Volgens de kroniek van Worp van Thabor bleven alleen de kerk en één huis staan.

In 1799 werd Lemmer opnieuw rechtstreeks bij een oorlog betrokken. Britse oorlogsschepen kwamen voor de haven en beschoten de plaats. Koopman Poppe Jans Poppes beschreef hoe kanonskogels door huizen vlogen en hoe gewonden op straat nauwelijks hulp konden krijgen. Zijn ooggetuigenverslag is een van de meest levendige verhalen uit de geschiedenis van Lemmer.

Lemmer in de 18de eeuw

1748: schippers dreigen Lemmer te mijden

Op Hemelvaartsdag 23 mei 1748 liep een conflict over havengeld bijna uit op geweld. Schippers verzetten zich tegen een heffing voor schepen die lang in de haven bleven liggen en dreigden Lemmer voortaan te mijden. Ambachtslieden en winkeliers sloten zich bij het protest aan, omdat zij inkomsten zouden verliezen. Een menigte wilde naar de huizen van bestuurders trekken. Uiteindelijk werd de heffing ingetrokken.

We kennen de gebeurtenis uit het dagverhaal van Johan Vegelin van Claerbergen. Hij moest enkele dagen later zelf voor een dijkbesteding naar Lemmer en legde de onrust uitvoerig vast. Lees het oorspronkelijke dagverhaal over 1748 bij DBNL.

1823: Van Lennep wandelt door Lemmer

Jacob van Lennep bezocht Lemmer tijdens zijn voetreis door Nederland. Hij schreef spottend dat er in Lemmer “enkel weduwen” woonden en overal Hollandse jenever werd verkocht. Het was natuurlijk geen bevolkingsstatistiek, maar wel een directe indruk van een reiziger die in 1823 door het dorp liep. Lees Van Lenneps eigen verslag.

Lemmer in de 19de eeuw

Water bleef zowel vriend als vijand

De grote stormvloed van 1825 liet opnieuw zien hoe kwetsbaar de omgeving was. In de nacht van 3 op 4 februari werd het water van de Zuiderzee door een noordwesterstorm tegen de Friese dijken gestuwd. Dijken braken, vee verdronk en bewoners moesten op zolders of in kleine bootjes wachten op hulp. In de omgeving van Lemmer duurde dat soms dagen.

In de 19de eeuw werd de haven ingrijpend verbeterd. In 1887-1888 kwamen er nieuwe havendammen, een buitenhaven en de Lemsterschutsluis. Tegelijk groeide de Zuiderzeevisserij sterk. Rond 1900 lagen in de vissershaven grote aantallen schepen en waren er rokerijen, zouterijen, nettenboeterijen, zeilmakers en andere bedrijven die van de visserij leefden.

Persoonlijke verhalen uit Lemmer

Wat is er nog te zien?

De oude structuur van Lemmer is nog goed herkenbaar rond de Binnenhaven, de Langestreek, Kortestreek, Nieuwburen en de Oudesluis. De voormalige zeekeersluis bij Oudesluis 2 gaat terug op een sluis uit 1618. Die werd in 1838 verbeterd en verloor pas na de grote havenwerken van 1886-1888 zijn functie als zeewering.

De hervormde kerk aan het Kerkhof werd in 1716 gebouwd. Binnen zijn onder meer 18de-eeuwse gewelfschilderingen en een preekstoel uit 1745 bewaard. Het voormalige raadhuis met waag aan Nieuwburen 1 dateert in de kern van omstreeks 1770 en huisvest tegenwoordig Museum Lemmer.

Ook verschillende 18de-eeuwse gevels zijn nog aanwezig, bijvoorbeeld aan de Langestreek, Oudesluis, Nieuwburen en Turfland. Aan Turfland 1 staat een pakhuis uit 1763. De Lemsterschutsluis uit 1887-1888, de sluiswachterswoningen en de oude vissershaven laten de grote 19de-eeuwse uitbreiding van haven en waterwerken zien.

De huidige vuurtoren is een replica uit 1994 van de later afgebroken ijzeren vuurtoren. Nog ouder was de Groote Lantaarn: een baken bij de haven waarin een vuur van hout en kolen brandde.

Musea en historische plekken

Museum Lemmer / Oudheidskamer Lemster Fiifgea, Nieuwburen 1, vertelt over onder meer de vrachtvaart op Amsterdam, de Oostzeehandel, scheepsbouw, visserij, vervening en het bekende Lemster kerfsnede-aardewerk.

Ir. D.F. Woudagemaal, Gemaalweg 1a, is het grootste nog werkende stoomgemaal ter wereld. Het werd in 1920 geopend en staat op de UNESCO-Werelderfgoedlijst. Hoewel het gemaal uit de 20ste eeuw dateert, vertelt het rechtstreeks het vervolg op de eeuwenlange strijd tegen water die ook in 1825 zo zichtbaar werd.

Bekijk Lemmer en de Groote Lantaarn in historische beelden.