Lemmer in de 19de eeuw

De 19de eeuw veranderde Lemmer zichtbaar. Aan het begin van de eeuw was de plaats nog sterk afhankelijk van de oude haven en zeesluis. Tegen 1900 waren er nieuwe havendammen, een grote schutsluis, visrokerijen en een sterk gegroeide Zuiderzeevisserij.

Keuken rond 1800.

1823: Van Lennep over weduwen en jenever

Jacob van Lennep en Dirk van Hogendorp kwamen tijdens hun voetreis door Nederland in 1823 in Lemmer. Van Lennep schreef met de ironie die vaker in zijn reisnotities voorkomt dat in Lemmer “enkel weduwen” woonden en overal Hollandse jenever werd verkocht. Dat moeten we niet letterlijk nemen, maar het is wel een zeldzame directe indruk van iemand die door het Lemmer van 1823 wandelde.

Lees Van Lenneps oorspronkelijke reisverslag.

Dirk van Hogendorp maakte dezelfde avond een veel zakelijker wandeling door Lemmer. Hij zag drukke winkels en grote, verzorgde huizen. De haven en vaarten lagen vol schepen. Op een scheepstimmerwerf zag hij een groot schip dat nieuw leek te worden gebouwd. Hij wilde de heer Kempenaer spreken, maar hoorde dat die in Leeuwarden was. Zo kon hij minder vragen stellen dan hij van plan was.

"de haven en vaarten vol scheepen de winkels talrijk"

1825: het water kwam over Friesland

In de nacht van 3 op 4 februari 1825 joeg een zware noordwesterstorm het water van de Zuiderzee tegen de Friese dijken. Op meerdere plaatsen braken de dijken. Bijna tweederde van Friesland kwam onder water te staan. Rond Lemmer zaten bewoners dagenlang vast op zolders of in kleine bootjes. Het was winter, koud en er was gebrek aan eten en droge kleding.

De ramp trof niet alleen huizen. Vee verdronk, voorraden spoelden weg en wegen en landerijen stonden onder water. In de veengebieden rond Lemsterland gingen ook turfvoorraden, gereedschappen en eenvoudige arbeiderswoningen verloren. Voor gezinnen die van een kleine voorraad voedsel, vee of turf leefden, kon één storm hun hele bezit wegvagen.

Overstroming rond 1825.

Lieuwe Jans noteerde hoe hoog het water stond

Boer Lieuwe Jans de Jong uit Poppenhuizen schreef op 12 februari 1825 over berichten uit Lemmer. Volgens zijn dagboek was de zeedijk ten oosten van Lemmer op twee plaatsen en ten westen op één plaats doorgebroken. Hij noteerde dat het dorp onderliep en dat huizen waren vernield of beschadigd.

In dezelfde aantekening beschreef hij de gevolgen in Heerenveen, waar kerk en school als opvangplaats werden gebruikt.

Heerenveen, waar kerk en school als opvangplaats werden gebruikt

De oude sluis werd niet meer genoeg

De zeekeersluis uit 1618 werd in 1838 nog verbeterd, maar in de tweede helft van de eeuw groeiden de schepen en nam het verkeer toe. De oude havenmond was te ondiep en er was te weinig ruimte om schepen veilig op te vangen.

Daarom volgde tussen 1886 en 1888 een groot waterstaatkundig project. Er kwamen twee lange havendammen, een nieuwe buitenhaven, een vluchthaven en de Lemsterschutsluis. De westelijke havendam werd ongeveer 638 meter lang en de oostelijke ongeveer 941 meter. Daarmee schoof de toegang tot Lemmer letterlijk verder de Zuiderzee in.

Visserij werd aan het eind van de eeuw steeds belangrijker

De Zuiderzeevisserij groeide sterk. Vissers vingen onder meer haring en ansjovis. Rond de haven ontstond een hele keten van bedrijven: vis werd verkocht bij de afslag, gezouten of gerookt, netten moesten worden geboet, schepen gerepareerd en zeilen en tuigage onderhouden.

In de tweede helft van de 19de eeuw kwamen visrokerijen aan onder meer de Emmakade en het Leeg. De smalle, hoge rokerijschuren werden 'hangen' genoemd. In de souterrains van woningen aan het Leeg zat een nettenbreierij. Zo kon een huishouden direct aan huis onderdeel zijn van de visserijeconomie.

De bekende Lemsteraak kreeg rond het einde van de eeuw zijn herkenbare betekenis als vissersschip. Niet alle Lemsteraken werden overigens in Lemmer gebouwd: in 1899 bouwde scheepsbouwer Jelle Croles in IJlst bijvoorbeeld twee aken voor Lemster vissers.

Nieuwe kerken en een veranderend dorp

De 19de eeuw bracht ook nieuwe religieuze gebouwen. Aan Schans 29 werd in 1866 een synagoge gebouwd; het gebouw bestaat nog als woonhuis. De gereformeerde kerk aan Nieuwburen werd in 1889 gebouwd. De rooms-katholieke Sint-Willibrorduskerk volgde vanaf 1897 en werd rond 1901 voltooid.

Wat is er nog te zien?

De Lemsterschutsluis uit 1887-1888 is nog steeds een van de duidelijkste monumenten van de 19de-eeuwse modernisering. Bij de sluis staan historische dienstwoningen en een peilschaalhuisje. Ook de Buitenhaven en de lange havendammen volgen nog het plan uit deze periode.

In het centrum staan verschillende 19de-eeuwse panden en resten van de visserij-infrastructuur. Het voormalige synagogegebouw aan de Schans is behouden. De oude visrokerijen en bedrijfsgebouwen herinneren aan de tijd waarin de haven vol vissersschepen lag.

Het Woudagemaal hoort strikt genomen bij de 20ste eeuw, maar de aanleiding ligt in problemen die in de 19de eeuw voortdurend zichtbaar waren: Friesland kon in natte winters grote hoeveelheden water niet snel genoeg afvoeren. De ramp van 1825 en latere winterse overstromingen vormen de voorgeschiedenis van het gemaal.