Een stad die buiten haar oude wallen groeide

De grootste verandering van de 19de eeuw was niet één uitvinding, maar het verdwijnen van de oude begrenzing van de stad. Leeuwarden verloor in 1791 zijn functie als vesting. Tussen 1818 en 1859 verdwenen de stadspoorten en werden delen van wallen en bastions afgegraven of veranderd in kaden en wandelgebieden. De Prinsentuin werd een openbaar park.

Daarmee werd het gemakkelijker om buiten de oude binnenstad nieuwe wegen, huizen en bedrijven te bouwen. In de tweede helft van de eeuw ontstonden nieuwe woongebieden langs de singels, uitvalswegen en rond het station.

Bekijk de stadspoorten van Leeuwarden rond 1800

Leeuwarden in de 19de eeuw

Rond 1800 leefden de mensen in Leeuwarden nog op een manier die weinig was veranderd sinds de eeuwen daarvoor. In de Franse tijd (1795-1813) werd het bestuur strakker geregeld. Vanaf 1811 moesten geboorten, huwelijken en overlijdens officieel worden vastgelegd. De overheid kreeg zo meer grip op het dagelijks leven van de inwoners.

Na 1813 bleef veel van die organisatie bestaan. Voor de bewoners veranderde het leven niet ineens, maar stap voor stap. De stad bleef klein en overzichtelijk, maar begon langzaam te groeien.

Herinneringen van opa aan 1880-1890

Hoe groot was de stad?

Rond 1800 telde Leeuwarden ongeveer 12.000 inwoners. In 1850 waren dat er circa 15.000 en tegen 1900 ruim 30.000.

De groei kwam vooral doordat:

• mensen van het platteland naar de stad trokken voor werk
• de handel toenam
• de stad beter bereikbaar werd (bijvoorbeeld door het spoor vanaf 1863)

Toch bleef Leeuwarden vergeleken met grote steden als Amsterdam nog een vrij rustige stad.

Wonen en leefomstandigheden

Veel mensen woonden eenvoudig. In de binnenstad stonden kleine huizen, vaak dicht op elkaar. Vooral arbeidersgezinnen leefden soms met meerdere personen in één of twee kamers.

Er was nog geen riolering zoals nu. Afval en vuil water kwamen vaak in de grachten terecht. Dat kon voor stank en ziekten zorgen.

Toch was het niet overal ellendig. Er waren ook nette straten en ruime huizen voor de betere burgerij. De verschillen tussen arm en rijk waren duidelijk zichtbaar.

Water in huis (tot ca. 1888)

Tot laat in de 19de eeuw hadden de meeste huizen geen stromend water. Mensen haalden water uit:

• regentonnen
• stadspompen
• of zelfs uit grachten

Water werd ook verkocht door venters die met emmers langs de deur gingen.

Rond 1888 kreeg Leeuwarden een waterleiding. Dat was een grote verbetering. Voor het eerst kwam er schoon water direct in huis.

Licht in de stad

's Avonds was het donker in de stad. Straatlantaarns werden met de hand aangestoken en weer gedoofd. Bij volle maan bleven ze soms uit.

Vanaf ongeveer 1850 kwam gasverlichting. Dat gaf meer licht en maakte de stad 's avonds veiliger.

Elektrisch licht kwam pas tegen het einde van de eeuw en daarna. Voor veel mensen was dat iets heel nieuws.

Werk en dagelijks leven

De meeste mensen werkten in handel, ambacht of als arbeider. Er waren veel kleine beroepen: timmerlieden, schoenmakers, venters en marktlieden.

De markten waren belangrijk. Daar werd voedsel gekocht en verkocht. Ook kwamen er schepen met goederen de stad binnen via de grachten.

Het leven speelde zich grotendeels buiten af: op straat, op de markt en langs het water.

3 mei 1891: P.L. Tak tussen duizenden bezoekers

Journalist P.L. Tak was op 3 mei 1891 in Leeuwarden bij een grote bijeenkomst voor de korte arbeidsdag. Zijn verslag is een ooggetuigenverslag: hij beschreef niet alleen het programma, maar ook wat hij gedurende vijf of zes uur tussen de bezoekers zag en hoorde.

Tak schatte het aantal aanwezigen op ongeveer 10.000. Op het weiland stonden twee grote spreektenten, een podium met ongeveer tachtig rode vaandels, een muziekkorps en grote verversingstenten. Hij herinnerde zich de dag als een frisse voorjaarsdag.

Hij sprak er naar eigen zeggen met veel verschillende mensen, van Leeuwarders uit welgestelde kring tot eenvoudige arbeiders. Hij hoorde redevoeringen en hoorde de menigte een Friese regel zingen over strijden voor het recht. De rustige maar vastberaden sfeer maakte op hem meer indruk dan de afzonderlijke toespraken.

Tak merkte ook de bewaking op. Volgens zijn verslag waren vijf rijksveldwachters aanwezig. Toen zij bij het terrein kwamen, zetten zij de bajonet op het geweer. Soldaten bleven geconsigneerd in de kazerne. Deze details zijn Taks eigen waarnemingen en interpretaties van die dag.

Later in hetzelfde artikel beschreef Tak zijn reis naar de veenarbeiders bij Hoornsterzwaag en Jubbega. Zijn bezoek aan de veenarbeidershutten bij Jubbega bevat zijn meest concrete beschrijving van wonen, eten, rook en seizoenswerk.

Zijn bezoek aan de veenarbeidershutten bij Jubbega

Kon iedereen lezen?

In het begin van de 19de eeuw konden lang niet alle mensen lezen en schrijven. Vooral arme mensen en arbeiders hadden weinig onderwijs gehad.

Dat veranderde langzaam. In de loop van de eeuw kwamen er meer scholen en werd onderwijs gewoner.

Tegen het einde van de eeuw konden de meeste mensen in Leeuwarden wel lezen en schrijven, al bleef het niveau verschillend.

Gezondheid en armoede

Het leven kon zwaar zijn. Ziekten kwamen vaker voor dan nu, mede door slechte hygiëne en gebrek aan schoon water.

Arme gezinnen hadden het moeilijk. Werk was niet altijd zeker en er was weinig bescherming.

Er bestond wel armenzorg, maar die was beperkt. Veel mensen waren afhankelijk van familie of liefdadigheid.

Verkeer en vervoer

In het begin van de eeuw gebeurde vervoer vooral over water. Schepen brachten goederen en mensen van en naar de stad.

Trekschuiten en beurtschepen waren belangrijk. Later kwam het spoor (vanaf 1863), waardoor reizen sneller werd.

In de stad zelf liep men, of gebruikte men karren en paarden. Fietsen en auto's kwamen pas heel laat in de eeuw.

Militie en verplichtingen

Van trekvaart naar spoorweg

In het begin van de eeuw was Leeuwarden voor lange reizen nog sterk afhankelijk van water en paardentractie. Daarna verbeterden de landverbindingen snel. Nieuwe en verbeterde rijkswegen verbonden Leeuwarden onder andere met Overijssel, Groningen, Harlingen, Sneek, Lemmer en Stiens.

In 1863 opende de spoorverbinding met Harlingen. Groningen volgde in 1866, Zwolle in 1868 en Staveren in 1885. Daardoor werd een reis die vroeger een groot deel van de dag of langer kon duren veel voorspelbaarder.

Jongemannen konden worden opgeroepen voor de militie. Door loting werd bepaald wie moest dienen.

Wie een hoog nummer trok, hoefde meestal niet. Wie geld had, kon soms iemand anders in zijn plaats laten gaan.

Aan het einde van de eeuw werd dit systeem afgeschaft.

Ontspanning en vrije tijd

Ondanks het soms zware leven was er ook ontspanning. Mensen gingen naar markten, kermissen en parken.

De Prinsentuin was een populaire plek voor muziek en bijeenkomsten. Ook spelletjes en tradities hoorden bij het dagelijks leven.

Op weg naar 1900

Grachten verdwenen uit de stad

In de loop van de eeuw werden verschillende kleinere grachten gedempt. Dat gebeurde deels om ruimte te maken, maar ook omdat stilstaand en vervuild water steeds meer als gezondheidsprobleem werd gezien. De Heerengracht verdween in 1846. Later volgden onder andere grachten bij Nieuweburen en Perkswaltje, de Oude Gracht en delen van de waterlopen langs Eewal, Wortelhaven, Turfmarkt en Tweebaksmarkt.

Voor oudere Leeuwarders veranderde daardoor een vertrouwd stadsbeeld. Waar zij als kind nog een gracht, brug of schuit hadden gezien, liep later een straat of plein.

Nieuwe buurten en het Nieuwe Kanaal

De aanleg van het station veranderde vooral de zuidkant van Leeuwarden. In de jaren 1868-1869 werd het Stationskwartier planmatig ingericht. Aan de Willemskaden en Sophialaan kwamen herenhuizen en villa's.

Rond 1895 werd het Nieuwe Kanaal gegraven om de scheepvaart een betere route te geven dan het smalle en kronkelige Vliet. Aan de zuidoostkant van de stad ontstond daarna een nieuwe woon- en bedrijfszone.

Leeuwarden uit herinneringen en dagboeken

Voor de laatste decennia van de eeuw hebben we niet alleen kaarten en foto's, maar ook herinneringen. Daardoor kunnen we de stad volgen door de ogen van mensen die de straten, winkels, kermissen en veranderingen zelf hebben meegemaakt.

Tussen 1880 en 1900 veranderde het leven sneller. De stad groeide, voorzieningen verbeterden en nieuwe technieken deden hun intrede.

Met waterleiding, gaslicht en betere verbindingen werd het leven iets gemakkelijker.

Leeuwarden bleef herkenbaar, maar stond rond 1900 duidelijk aan het begin van de moderne tijd.

Eten en drinken in Friesland

Meer verhalen uit de 19de eeuw en omgeving

In de 19de eeuw is Leeuwarden niet alleen uit statistieken en kaarten bekend. Ook herinneringen, krantenberichten en kermisverhalen geven een concreet beeld van wonen, werken en vrije tijd in de stad.

Friesland tijdens de Franse aftocht van 1813

In Leeuwarden kwamen in november 1813 Kozakken de stad binnen. Bewoners verzamelden zich bij de Hoeksterpoort. Wopke Eekhoff beschreef later ook hoe Friese jongemannen uit Franse krijgsdienst terugkeerden. Het verhaal van 1813.

Friese jongens in Franse dienst

Een vader haalde in juli 1813 zijn zoon achterna tot Oudeschouw. De reis van de Friese erewacht, de gevangenschap en de terugkeer staan op friese jongens in franse dienst.

De jeugd van François HaverSchmidt, rond 1840-1850

In Leeuwarden groeide François HaverSchmidt op in het gezin van een apotheker en wijnhandelaar. Zijn herinneringen aan het huiselijk leven en de kindertijd rond 1840-1850 beschrijven onder meer winteravonden bij de haard, school, huiselijke grapjes en uitstapjes. Hij vertelde ook hoe een angstaanjagende prent in moeders kerkboek hem als klein kind wakker hield.

Herinneringen aan het huiselijk leven en de kindertijd rond 1840-1850