Het Leeuwarder kermisfeest van 1898

Het Leeuwarder kermisfeest van 1898 duurde ongeveer veertien dagen, van woensdag 13 juli tot woensdag 27 juli. In die periode was Leeuwarden dagenlang in feeststemming. De kermis was het middelpunt, maar daarnaast waren er ook andere activiteiten in de stad, zoals harddraverij, concerten, vuurwerk en een komedievoorstelling.

De eigenlijke kermis stond op en rond het Zaailand en het Wilhelminaplein. Dat was in die tijd het grote terrein waar de kermis van Leeuwarden werd gehouden. Het moet een levendig en vol gebied zijn geweest, met attracties, eetkramen, kijktenten en veel publiek. Vooral in de avonden was het er druk. Na afloop van concerten en vuurwerk in de Prinsentuin liep het terrein nog voller. Op vrijdagavond was de drukte extra groot, doordat er dan veel bezoekers van buiten de stad kwamen. Tegen het einde van het feest werd het rustiger en begonnen sommige onderdelen al te verdwijnen of afgebroken te worden.

Op de kermis stonden verschillende draaimolens. Er was een gewone draaimolen, een stoomdraaimolen en een fietsdraaimolen. Die laatste was een attractie met fietsachtige zitplaatsen of trappers, waarbij bezoekers in een cirkel ronddraaiden. Rond deze attracties was veel lawaai, beweging en gedrang. De sfeer was uitbundig. Er werd gegooid met serpentines en confetti, en bezoekers werden ook geplaagd met natte slierten papier, pauwenveren, spuitjes met geurwater en zelfs fijne stukjes steenkool.

Er waren ook volop kramen en tenten. Bezoekers konden poffertjes, wafels, oliekoeken, noga, chocolade, zuurtjes en limonade kopen. De poffertjeskramen zaten vaak vol. Verder waren er kijktenten en andere attracties, zoals een tent waar men zich kon laten fotograferen, een dikke dame en een sprekend of waarzeggend hoofd. De kermis was dus niet alleen een verzameling draaimolens, maar een breed terrein met eten, vermaak en voorstellingen.

De kermis hoorde bij een groter stadsfeest. Op maandag was er harddraverij aan de Marsumerweg. Daarbij waren verschillende publieksvakken of terreinen, waarvoor men verschillende prijzen betaalde. Er was een beter gelegen of duurder vak van 25 cent en een goedkoper vak van 10 cent. De harddraverij trok veel publiek en hoorde duidelijk bij de feestweek van de stad.

Daarnaast waren er concerten en vuurwerk in de Prinsentuin. Vooral het vuurwerk trok veel mensen. Na afloop ging een groot deel van het publiek nog door naar de kermis. Ook in De Harmonie was tijdens deze periode een komedievoorstelling. Het feest speelde zich dus niet op één plek af, maar verspreidde zich over meerdere delen van Leeuwarden.

De stad moet in deze dagen een heel levendige indruk hebben gemaakt. Op straat was voortdurend beweging. Er waren veel wandelaars, jongeren in groepjes, bezoekers van buiten de stad en mensen die van de ene attractie naar de andere trokken. Op sommige dagen was het mooi weer, maar ook regen hoorde erbij. Zelfs bij slecht weer ging het feest gewoon door, al zorgden natte straten en doorweekte kleding dan voor extra ongemak.

Dit kermisfeest had niets te maken met een viering van Waterloo. In Leeuwarden werd op 18 juni wel op de gedenkdag van Waterloo om koninklijke prijzen gedraafd, maar dat was een ander feestmoment. De kermis van juli was een apart zomerfeest van de stad zelf, met een eigen duur, eigen terrein en eigen programma.

De Leeuwarder kermis van 1898 was daarmee een groot en meerdaags stadsfeest, met kermisvermaak, wedstrijden, muziek en vuurwerk. Het was meestal druk, vooral in de avonden en tegen het einde van de week, maar in de laatste dagen nam de levendigheid af en begon de afbouw.

De kermisattracties en andere activiteiten

• Kermis op en rond het Zaailand en het Wilhelminaplein
  Een groot kermisterrein met veel publiek, kramen, tenten en attracties.
• Gewone draaimolens en stoomdraaimolens
  Onder meer de stoomdraaimolens van weduwe Schildknegt en van J. Wolfs en J. Huiskens.
• Fietsdraaimolen
  Een attractie met fietsachtige zitplaatsen of trappers, waarbij bezoekers in een cirkel ronddraaiden.
• Hippodroom
  Een grote rij- of paardenattractie van Karabeint.
• Paardenspel
  Een attractie van G. Libot, waarschijnlijk met houten paarden of rijkunst in een draaimolenachtige opstelling.
• Theatertent
  Het theater van Princelli Schenke.
• Vliegcaroussel of luchtschommel
  Een hoge draai- of schommelattractie van W. Lohof.
• Panorama
  De panoramatent van J. Dammann, een kijktent met grote afbeeldingen of doorkijkvoorstellingen.
• Bioscoop
  De bioscoop van Riozzi.
• Kinematograaf
  De kinematograaf van Slieker, een vroege filmvoorstelling met bewegende beelden.
• Portrettentent en andere kijktenten
  Een tent waar men zich kon laten fotograferen, naast andere kijkattracties.
• Kijkattracties
  Onder meer een dikke dame en een sprekend of waarzeggend hoofd.
• Poffertjeskramen
  Onder meer de poffertjeskraam van Vulsma.
• Beignetskramen
  Onder meer de kramen van Lemeeu Consael en Victor Consael.
• Andere eet- en drinkkramen
  Wafels, oliekoeken, noga, chocolade, zuurtjes en limonade.
• Harddraverij aan de Marsumerweg
  Wedstrijden met aparte publieksvakken, onder meer een vak van 25 cent en een goedkoper vak van 10 cent.
• Concerten in de Prinsentuin
  Muziekuitvoeringen die veel publiek trokken.
• Vuurwerk in de Prinsentuin
  Een belangrijk avondonderdeel van de feestweek, waarna veel mensen nog naar de kermis gingen.
• Komedie in De Harmonie
  Een toneelvoorstelling als onderdeel van het feestprogramma in de stad.
• Toneel in de Schouwburg
  Voorstellingen door een Rotterdams toneelgezelschap.
• Variété in zaal Visser
  Optredens van een specialiteitengezelschap onder leiding van Hubertus Kiewits.
• Voorstellingen in Amicitia
  Optredens in de benedenzaal van Amicitia door een Rotterdams gezelschap onder leiding van H. van Os.

De recenties van de voorstellingen in de LC 1898

Herinneringen aan Leeuwarden (1880-1890)

Zo leefden Leeuwarders in de 19de eeuw

De kermis van Wirdum in de 19de eeuw.

De bioscooptent van C. Riozzi, 1898 op het Wilhelminaplein in 1898. Strüppert, F.O. (fotograaf).
Een bioscooptent was een populaire kermisattractie waarin de allereerste films werden vertoond.

Berichten van de kermis in de LC op 20 juli 1898

In de beignet-, wafel- en poffertjeskramen hadden de bedienden het erg druk.

Om de drukte en gevaren van de kermis op de harddraversdag voor hun kinderen te vermijden, gingen de heer en mevrouw D. E. V. gisteren met hun kinderen naar Zwartewegsend, om hen in het bos van de heer IJpeij wat vermaak te bieden.

Terwijl de kinderen zich in de speeltuin vermaakten, viel het oudste kind, een jongen van dertien jaar, van een schommel. Daarbij raakte hij ernstig gewond aan het hoofd.

Volgens de artsen is er gelukkig geen direct levensgevaar. De verwondingen zijn vooral uitwendig en men hoopt op een langzaam herstel.

Bericht van de kermis in de LC op 25 juli 1898

Gisteravond begon het vanaf ongeveer negen uur stevig te regenen. Tegen elf uur kwam daar ook nog onweer bij, al hield dat niet lang aan. Regen en onweer hadden natuurlijk direct invloed op de kermis. Op het Wilhelminaplein stond op sommige plaatsen zoveel water dat men er haast niet meer langs kon komen.

De politie betrapte gisteravond op heterdaad een vrouw die zich schuldig maakte aan zakkenrollerij. Daarbij bleek dat zij dit in de loop van de week al meerdere keren had gedaan.

Bericht van de kermis in de LC op 26 juli 1898

Op zaterdagavond was het overal erg druk. Gisteravond was het op het kermisterrein zelfs nog drukker.

Op de kermis kreeg de negentienjarige Aukje Zwerver een klap van een van de twee luchtschommels tegen haar hoofd. Daarbij raakte zij boven haar linkeroog bloedend gewond. In het Stadsziekenhuis werd haar toestand eerst nog niet direct als levensgevaarlijk beoordeeld.

De volgende ochtend overleed zij echter aan de gevolgen van een hersenschudding.