Boeren uit Wirdum naar stad en markt (zie Hellema in 1823)

Boeren halen niet alles uit hun eigen boerderij. Voor sommige dagelijkse boodschappen en vooral voor de wintervoorraad gaan zij naar de stad of naar andere plaatsen. Dan halen zij bijvoorbeeld aardappelen, rapen en wortels.

Als een boer zelf niet genoeg wintervoorraad heeft, laat hij die vaak met de hooiwagen halen. Omdat veel boeren op marktdagen toch al naar de stad gaan, nemen zij tegelijk ook andere dagelijkse benodigdheden mee. Zij kopen die daar waar de winkels het goedkoopst zijn en dragen de spullen vervolgens mee naar huis.

Het leven op de boerderij in 1823.

De kermis van Wirdum in de 19de eeuw.

In de winter gaat dat anders. Als er ijs ligt, gebruikt men een slee. Als de wegen begaanbaar zijn, neemt men een rijwagen of hooiwagen. Vrouwen gaan daarbij vaak mee, als zij thuis gemist kunnen worden.

In de stad kijken de boerinnen dan rond of zij ergens een goede koop voor het huishouden kunnen doen. Daar brengen zij soms veel tijd mee door. Daarna voegen zij zich weer op het afgesproken moment bij hun man en de wagen, zodat zij samen op tijd naar huis kunnen terugkeren.

Herbergen en winkels

Vrouwen ziet men maar zelden in de herberg. Mannen gaan daar wel vaker heen, maar volgens boer Hellema uit Wirdum meestal niet om te veel te drinken. Zij gebruiken de herberg vooral om de tijd door te komen, bijvoorbeeld terwijl zij wachten op de verkoop van boter, op een bestelling, of op bekenden en vrienden van elders.

Er zijn ook boeren die helemaal niet naar de herberg gaan. Zij drinken liever koffie in winkelhuizen in de stad, bij de zaken waar zij hun inkopen doen. Daar krijgen zij soms gratis koffie aangeboden. Dat geldt ook voor boerinnen.

De winkeliers doen dat graag, omdat zij zo vaste klanten aan zich binden. Uiteindelijk betaalt de boer daar volgens de schrijver toch zelf voor, doordat de koopman ongemerkt iets meer rekent voor de gekochte goederen. De boer denkt dan dat hij de koffie en het verblijf te danken heeft aan de vriendelijkheid van de koopman.

Boeren betalen in de stad meestal contant. Aan mensen uit hun eigen dorp of omgeving geven zij juist vaak iets op de pof.

Boeren en boerinnen zijn in de stad graag geziene klanten. De kooplieden ontvangen hen vriendelijk en proberen hen met beleefdheid aan hun zaak te binden.

Verkoop van huiden, vee, kaas en boter

Soms moeten boeren huiden van kalveren, koeien, schapen of varkens verkopen. Als zij het thuis niet eens kunnen worden met de handelaren die daarvoor langs de boerderijen gaan, laten zij die spullen door knechten of door iemand anders naar de markt brengen om daar te verkopen.

Ook kaas wordt verkocht. Dat gebeurt meestal om de week, maar soms pas na één, twee of drie weken, of nog later, als de boer denkt dat de markt gunstig zal zijn. De kaas wordt vaak geleverd aan vaste kaaskopers, die in de omgeving of in Warga wonen, maar meestal verkoopt men de kaas op marktdagen in Leeuwarden.

Boter verkopen boeren soms zelf. Anderen leveren die aan vaste boterkopers of aan zogenoemde schippers, die de boter van verschillende boeren verzamelen tot één grote partij.

De prijs waarvoor zo’n grote partij wordt verkocht, geldt op die marktdag als de boterprijs. Als de markt gunstig is, proberen boeren daar soms nog drie, vier of vijf gulden bovenop te krijgen. Daarom kunnen boeren die hun boter steeds zelf op de markt aanbieden, vaak meer verdienen dan boeren die dat niet doen.

Toch is dat niet voor iedereen mogelijk. Sommige boeren wonen te ver van de stad. Anderen moeten bij een trage of onzekere markt op tijd weer thuis zijn. Volgens de schrijver maken boterkopers daar gebruik van. Als de markt slap is, laten zij de handel soms expres lang duren. Daardoor voelen boeren zich gedwongen hun boter zonder vaste prijs aan hen over te laten, of aan vaste schippers mee te geven.

Kermissen, veemarkten en paarden in Wirdum rond 1823

Boeren uit Wirdum gaan soms met hun vrouwen naar een kermis, naast de gewone marktdagen. Zij reizen daarvoor bijvoorbeeld naar Leeuwarden of naar andere plaatsen. Toch doet niet iedereen daaraan mee.

Vooral de kermissen en markten in Bergum zijn geliefd, zowel in het voorjaar als in het najaar. Ook jonge gezinnen en dienstboden gaan daar soms mee naartoe of nemen eraan deel.

Voor de boeren zijn de veemarkten nog belangrijker dan de kermissen. Daar kopen en verkopen zij paarden en koeien. Voor de boeren van Wirdum zijn vooral de markten in Berlikum, Stiens, Bergum, Oostermeer, Rien en Oosterwierum van belang.

Deze markten zijn niet alleen plaatsen waar handel wordt gedreven. Het zijn ook vaste ontmoetingspunten waar boeren elkaar treffen, nieuws uitwisselen en zaken doen.

Leeuwarden in de 19de eeuw.

Kort samengevat

• Boeren gingen geregeld naar de stad voor boodschappen en wintervoorraad.
• In de winter vervoerde men goederen per slee of wagen.
• Boerinnen gingen vaak mee om inkopen voor het huishouden te doen.
• Mannen gebruikten de herberg vooral als wachtplek of ontmoetingsplaats.
• Veel boeren verkochten kaas en boter op de markt in Leeuwarden.
• Wie zelf zijn boter verkocht, kon vaak meer verdienen.
• Kooplieden en winkeliers probeerden boeren als vaste klanten te behouden.
• De voorjaars- en najaarsmarkt van Bergum waren geliefd.
• Voor de boeren waren veemarkten belangrijker dan kermissen.
• Belangrijke veemarkten waren in Berlikum, Stiens, Bergum, Oostermeer, Rien en Oosterwierum.