Slapen door de eeuwen heen

Toen er nog geen elektrische verlichting was

In de tijd dat kaarslicht of olielampen de enige manier was om in de avond nog iets van verlichting in de kamer te krijgen viel er in de avond thuis niet veel meer te doen dan bij het licht en de warmte van de openhaard zitten.

In de stad kon het in de donkere straten gevaarlijk zijn en op het platteland was het echt pikkedonker. Met fakkels kon je nog iets zien maar echt werken kon je niet. Mensen hadden hier hun slaapgewoontes op afgestemd.

De komst van elektriciteit heeft veranderd hoe wij onze avond doorbrengen. De slaapgewoonten die we nu hebben waren voor de komst van de elektrische verlichting heel anders.

Lekker slapen in een bedstede.

Bedsteden waren ingebouwde slaapnissen of kasten, vaak gemaakt van hout, gesitueerd in de woonkamer of keuken. Deze bedsteden hadden deuren of gordijnen om de slaapplaats af te sluiten voor privacy en warmte.

Ze waren niet alleen ruimtebesparend, maar ook efficiënter qua warmte in koudere perioden, omdat ze kleiner waren dan een kamer en dus sneller opwarmden met de lichaamswarmte van de slapers. Bedsteden werden vaak in de woonkamer of keuken geplaatst omdat daar de warmte van de haard of het fornuis het meest aanwezig was.

Samen in de bedstede en zelfs in de winter had je het niet koud. Het was niet ongewoon dat meerdere gezinsleden dezelfde bedstee of hetzelfde bed deelden.

Een andere slaaphouding.

Het was gebruikelijk om half rechtop te slapen, ondersteund door kussens. Men geloofde dat volledig horizontaal slapen ongezond kon zijn, omdat het zou kunnen leiden tot het inademen van slechte lucht of het risico van verstikking.

Ander beddegoed.

Bedden hadden vaak een matras gevuld met stro, vodden of veren. Dekens waren meestal van wol en lakens van linnen.

Men droeg nachtkleding.

Mensen droegen meestal nachthemden gemaakt van linnen of een andere zachte stof.

Een pauze bij het slapen.

Het was niet ongewoon om midden in de nacht wakker te worden, een paar uur op te zijn, bekend als eerste en tweede slaap, en dan weer terug naar bed te gaan. Tijdens deze wakende uren konden mensen bidden, lezen, de haard opstoken of zelfs werk doen of buren bezoeken.

Dat we nu bij voorkeur de hele nacht doorslapen is iets van de laatste eeuwen.

1823: rond negen uur lag het boerenhuishouden in bed

Doeke Wijgers Hellema noteerde voor een gewone werkdag op een boerderij in Wirdum in 1823 dat na het avondeten rond zeven uur nog thee werd gedronken en dat het huisgezin meestal rond negen uur in bed lag. In de hooitijd kon dat heel anders zijn: dan werd soms tot tien of elf uur 's avonds doorgewerkt en begon de volgende dag al rond drie uur.

Een dag op een Friese boerderij in 1823

Rond 1900: meerdere kinderen in één bedstede

De herinneringen van Maartje Terpstra-Heeringa uit Koehool laten zien dat gedeelde bedsteden ook rond 1900 nog voorkwamen in kleine woningen. Haar ouders sliepen in één bedstede en in een andere lagen soms drie of vier kinderen. Voor extra warmte kon een verwarmde steen in een doek worden gebruikt. Juist zo'n herinnering maakt duidelijk hoe een kleine slaapruimte ook behaaglijk kon aanvoelen.

Dit is de ervaring van één gezin aan de Friese zeedijk en geen algemene regel voor alle huishoudens.

Het gezin van Maartje Terpstra-Heeringa in Koehool

Een klein huis kon heel veel slapers bevatten

Het Nederlands Openluchtmuseum bewaart een daglonershuisje uit Nunspeet op de Veluwe met één kamer, enkele bedsteden en een kleine stal. In 1873 woonde er een gezin van elf personen. Dat plaatsgebonden voorbeeld laat concreet zien hoe weinig afzonderlijke slaapruimte een arm plattelandsgezin in de 19de eeuw kon hebben.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.