Wonen in de stad in Nederland, 17de-20ste eeuw

Deze pagina behandelt stedelijk wonen als een algemeen Nederlands onderwerp. De bestaande voorbeelden uit Sneek, Leeuwarden, Harlingen en andere Friese steden blijven belangrijk, maar worden gelezen als regionale voorbeelden binnen een bredere ontwikkeling.

Wie in een Friese stad woonde, woonde niet automatisch in een ruim grachtenhuis. Achter de brede straten en deftige gevels lagen stegen, kleine huizen en kamers waar arbeiders, knechten, weduwen en andere minder welgestelde inwoners leefden. Soms beschikte een gezin over een klein huis. Soms huurde het alleen een kamer. En als de stad snel groeide, konden meerdere gezinnen onder één dak terechtkomen.

De omstandigheden verschilden per stad, straat en gezin. Van Sneek en Leeuwarden zijn veel concrete voorbeelden bekend en daarom komen die steden op deze pagina vaak terug. Ook in steden als Harlingen, Franeker, Dokkum en Bolsward leefden gewone gezinnen dicht bij hun werk, de markt, de haven en andere stedelingen. De voorbeelden hieronder laten zien hoe het wonen er voor veel minder welgestelde stedelingen uit kon zien.

Wonen en werken in hetzelfde huis

In de 17de eeuw was een stadswoning vaak meer dan alleen een plek om te slapen. In Sneek woonden ambachtslieden in de binnenstad en werkten zij dikwijls vanuit hun huis. Bakkers en slagers verkochten hun waren eveneens aan huis. Achter de gevel kon dus tegelijk een huishouden, winkel en werkplaats zitten.

Dat gold ook voor andere steden. In een havenstad als Harlingen leefden veel mensen van handel, scheepvaart, visserij en werk rond de haven. In een handelsstad woonde een knecht of arbeider het liefst niet vele kilometers van de plek waar hij 's morgens werk moest zien te vinden.

Eén kamer kon een heel huishouden zijn

Voor een arm gezin betekende een woning niet altijd een huis met verschillende vertrekken. Een gehuurde kamer kon tegelijk woonkamer, keuken en slaapruimte zijn. Overdag werd er gegeten, gewerkt en gespeeld; 's nachts moesten dezelfde vierkante meters plaats bieden aan ouders en kinderen.

In 19de-eeuws Sneek is bekend dat arbeiders soms met hun hele gezin in één kamer woonden. Andere huizen werden door meerdere gezinnen gedeeld. Dan moesten bewoners niet alleen ruimte maar soms ook een ingang, erf, waterput of privaat delen.

Privacy zoals wij die kennen was er nauwelijks. Een ziek kind lag niet in een aparte slaapkamer. Een bevalling vond meestal plaats in dezelfde woning waarin het gezin leefde. Wie bezoek kreeg, ontving dat in de ruimte waar ook werd gekookt en geslapen.

Een steeg achter de nette straat

De hoofdstraten geven op oude tekeningen gemakkelijk een te mooi beeld van de stad. Aan een gracht konden grote koopmanshuizen staan, terwijl achter die huizen veel kleinere woningen lagen. Een smalle doorgang vanaf de straat kon naar een steeg of binnenplaats met eenvoudige huisjes leiden.

Dat verschil is in Sneek goed zichtbaar. Aan het Kleinzand woonden in de late 18de en vroege 19de eeuw veel rijke kooplieden. Tegelijk nam elders in de stad de bewoning van kleine huizen, kamers en achterbuurten toe. Een paar minuten lopen kon dus een groot verschil in woonomstandigheden betekenen.

Een steeg in Franeker rond 1900. Achter de grotere straten konden veel kleinere woningen liggen.

Water kwam niet uit de kraan

Een van de grootste verschillen met een moderne woning was de watervoorziening. In het 18de-eeuwse Sneek werd drinkwater vooral als regenwater vanaf daken in regenbakken en regenputten opgevangen. Armere huishoudens waren vaker afhankelijk van open tonnen of gemeenschappelijke putten.

Ook grachtwater werd gebruikt om te wassen en soms om te koken. Dat was riskant. In hetzelfde water kwamen afval, mest, slachtafval en menselijke uitwerpselen terecht. Vooral bij warm weer kon het water sterk vervuilen. Het verband tussen besmet water en ziekte begreep men nog niet zoals tegenwoordig.

Water halen was bovendien werk. Een emmer moest worden gevuld, naar huis gedragen en na gebruik moest vuil water weer worden weggegooid. Een huishouden kon daardoor veel zuiniger met water omgaan dan wij gewend zijn.

Gezondheidszorg in Friesland door de eeuwen heen.

Een vuur voor warmte én eten

Dezelfde kamer moest vaak worden verwarmd en gebruikt om te koken. Turf en hout waren daarom onmisbaar. Voor een arm gezin was brandstof een kostenpost. In een koude winter betekende weinig geld niet alleen minder eten, maar ook minder warmte.

Rook, roet en vocht hoorden bij het wonen. Deuren en ramen sloten niet zoals moderne kozijnen. Tegelijk was ventilatie beperkt en werd in de woonruimte gekookt, gewassen en natte kleding gedroogd.

In Sneek was de winter voor arme gezinnen zo moeilijk dat de stad in de 19de eeuw in het winterseizoen soep uitdeelde aan mensen die dat nodig hadden. Een huishouden dat van een onzeker dagloon leefde, kon juist in de koudste maanden zonder voldoende werk komen te zitten.

Slapen waar plaats was

Een bedstede nam minder vloerruimte in dan een vrijstaand bed en kon met deuren of gordijnen worden afgesloten. Maar niet ieder gezinslid had een eigen slaapplaats. Kinderen konden samen slapen en in een zeer klein huishouden moest iedere beschikbare plek worden gebruikt.

Het idee dat ouders en ieder kind een eigen slaapkamer nodig hebben, past niet bij zo'n woning. Een kamer was vooral een ruimte die gedurende de dag steeds een andere functie kreeg.

Slapen voor de 19de eeuw.

Kinderen leefden tussen de volwassenen

Voor kinderen was de kleine woning geen afgesloten kinderwereld. Ze zagen het werk van hun ouders, hielpen mee en brachten veel tijd buiten door zodra dat mogelijk was. Straat, kade en plein waren daardoor ook speelruimte.

Bij arme gezinnen was werk belangrijker dan langdurig onderwijs. In Sneek opende in 1815 een gratis armenschool op de Koemarkt. Dat zo'n school nodig was, zegt veel over het verschil tussen kinderen uit welgestelde en arme huishoudens.

De woning hing samen met het beroep

Een vaste baan met een vast loon was voor veel stedelingen niet vanzelfsprekend. Neem de sjouwers aan de kades van Sneek. Schepen legden aan bij onder meer Grootzand en Kleinzand. De vracht moest van het schip naar markt, winkel of pakhuis. Wie als losse sjouwer werkte, verdiende wanneer er iets te sjouwen viel.

Zo'n onzeker inkomen werkte rechtstreeks door in de woning. Wie weinig verdiende, huurde kleiner, deelde een huis of trok in bij anderen. Hetzelfde gold voor veel losse arbeiders, knechten en weduwen.

De trek naar de stad maakte het voller

Aan het einde van de 18de eeuw kwamen veel Friese boeren en landarbeiders in problemen door onder meer lage landbouwprijzen, schulden en slechte jaren. Een deel zocht bestaanszekerheid in steden als Sneek, Leeuwarden en Bolsward.

Maar nieuwe inwoners kregen niet automatisch een nieuw huis. In Sneek nam de inwoning toe: meerdere gezinnen woonden in één huis en stegen en achterbuurten raakten voller. In de 19de eeuw werd dat probleem groter. Rond 1860 was de ruimte binnen de oude stad zo krap dat de stad buiten de vroegere grenzen verder moest groeien.

Dit is een goed voorbeeld van een ontwikkeling die we ook bij andere groeiende steden moeten meenemen: werk trok mensen aan, maar de woningvoorraad groeide niet altijd even snel mee.

Een echt Sneker voorbeeld: bezit van een huis én een woonkamer

Oude registers laten soms heel precies zien wat met een woning werd bedoeld. Bij de familie Oppenhuizen in Sneek komen in de vroege 19de eeuw niet alleen woonhuizen voor, maar ook een afzonderlijk genoemde woonkamer in de Brouwersteeg. Zo'n registratie maakt duidelijk dat een zelfstandig huishouden niet altijd over een volledig huis hoefde te beschikken.

Juist zulke vermeldingen zijn voor familieonderzoek interessant. Een adres zegt pas echt iets wanneer we weten of iemand eigenaar, huurder, inwoner of kamerbewoner was.

Een onverwachte gast: een soldaat in huis

Een kleine stadswoning kon bovendien tijdelijk nog voller worden. Toen in 1795 Franse troepen naar Leeuwarden kwamen, werden militairen bij burgers ingekwartierd. Burgemeester Roelof Storm noteerde bijvoorbeeld op 25 maart dat ongeveer vijftig huzaren, officieren en wagens met bagage arriveerden en dat ook zij bij burgers werden ondergebracht. De volgende dag kwam zelfs personeel van een militaire slagerij met vee naar de stad.

Voor de bewoner was oorlog daarmee niet iets dat alleen buiten de stad gebeurde. Een soldaat kon letterlijk in huis komen wonen. Een huishouden moest slaapruimte, vuur en dagelijkse ruimte delen met een vreemde die door het bestuur was toegewezen.

Als zelfstandig wonen niet meer lukte

Wie oud, ziek of volledig verarmd raakte, kon afhankelijk worden van familie, kerkelijke armenzorg of een instelling. In Franeker werd in 1785 een stadsarmenhuis gebouwd. Bewoners kregen daar armenmuntjes waarmee zij kleine boodschappen in de stad konden doen.

Zo'n armenhuis was geen gewone arbeiderswoning. Het laat wel zien wat er kon gebeuren wanneer iemand niet meer in staat was zelfstandig een kamer of huis te onderhouden.

Armenzorg en ouderenzorg door de eeuwen heen.

Harlingen: wonen bij haven en werk

In Harlingen bepaalde de haven een groot deel van het stadsleven. In de 17de en 18de eeuw waren scheepsbouw, zeehandel en walvisvaart belangrijk; in de 19de eeuw kwamen daar nieuwe vormen van bedrijvigheid bij. Schippers, matrozen, ambachtslieden en losse arbeiders leefden in een stad waarin schepen, pakhuizen, werkplaatsen en woningen dicht bij elkaar lagen.

De woonomstandigheden van een Harlinger havenarbeider hoeven niet precies gelijk te zijn geweest aan die van een Sneker sjouwer. Het onderliggende verband was wel hetzelfde: waar het werk zich concentreerde, zochten arbeiders woonruimte op bereikbare afstand.

Schippers, scheepsvolk en handel over water.

De stad bestond uit verschillende werelden

Er bestond dus niet één typische Friese stadswoning. Een koopman aan een belangrijke gracht leefde heel anders dan een dagloner in een gehuurde kamer. Een ambachtsman kon een werkplaats aan huis hebben, een weduwe kon bij familie inwonen en een arbeidersgezin kon een woning met een ander gezin delen.

Wie een voorouder in een Friese stad tegenkomt, krijgt daarom een beter beeld door niet alleen naar de stadsnaam te kijken. Straat, steeg, beroep, gezinssamenstelling en eventuele medebewoners vertellen veel meer over de wereld achter het adres.

Weet u meer?

Kent u een verhaal, boedelinventaris, oude foto of beschrijving van een eenvoudige stadswoning, kamer of steeg in Friesland? Vooral concrete voorbeelden van gewone gezinnen helpen om te laten zien hoe het dagelijks leven werkelijk was.

Scheepvaart rond 1900.

Nederlandse vergelijking: wonen en thuiswerken in Tilburg

De Tilburgse arbeiderswoningen in het Nederlands Openluchtmuseum laten zien hoe een stadshuis tegelijk woning en werkplaats kon zijn. In de woning die de situatie van 1860 verbeeldt, nam thuiswerk een groot deel van de ruimte in beslag: er stonden onder meer een weefgetouw en een spinnenwiel. Kinderen hielpen mee bij het voorbereiden van de kettingdraden voor het weven. In de woning van 1910 was die thuiswerkplaats verdwenen doordat textielarbeid meer naar fabrieken was verplaatst.

Dit is een Tilburgs voorbeeld en geen Fries voorbeeld. Het laat wel een ontwikkeling zien die in verschillende Nederlandse industriesteden voorkwam: werk verdween geleidelijk uit de woning en verhuisde naar fabriek of werkplaats.

Nederlands Openluchtmuseum – de Tilburgse arbeiderswoningen

Handel rond 1900.

Leeuwarden rond 1930: de achterkant van de groeiende stad

Het Fries Museum bewaart foto's van Charles Gombault van de Leeuwarder achterbuurten rond 1930. Daar woonden arbeiders en grondwerkers met hun gezinnen in kleine huisjes en krotten. Grote arme gezinnen beschikten soms maar over één kamer. Daarmee is goed te zien dat de woningproblemen uit de 19de eeuw niet overal meteen verdwenen toen de 20ste eeuw begon.

Fries Museum – krotwoningen in Leeuwarden rond 1930