Gezondheidszorg in Friesland van de 16de tot de 19de eeuw

Wie tussen de 16de en de 19de eeuw ziek werd, ging meestal niet naar een ziekenhuis. De meeste zorg vond thuis plaats. Dat gold zeker op het platteland, maar ook in de steden werden zieken vaak in hun eigen bed verzorgd. Familieleden, buren en dienstboden brachten eten en drinken, verschoonden het bed en bleven bij iemand die ernstig ziek was.

Een dokter was lang niet bij iedere ziekte aanwezig. Op een afgelegen boerderij kon de afstand groot zijn en professionele hulp kostte geld. Bij een verkoudheid, koorts, diarree of een kleine wond probeerde een gezin het daarom vaak eerst zelf. Pas als een ziekte ernstig werd, een wond bleef bloeden of een bot duidelijk gebroken was, werd geprobeerd iemand met medische ervaring te halen.

Dokter, chirurgijn en apotheker deden niet hetzelfde

Tot ver in de 18de eeuw bestond er een duidelijk verschil tussen de universitair opgeleide geneesheer en de chirurgijn. De geneesheer onderzocht ziekten, stelde een behandeling voor en schreef geneesmiddelen voor. De chirurgijn werkte vooral met zijn handen. Hij behandelde wonden, zette eenvoudige breuken en ontwrichtingen, sneed gezwellen of abcessen open en kon amputeren wanneer een zwaar beschadigde arm of been niet meer te redden leek.

In een stad waren meer mogelijkheden. Daar konden geneesheren, chirurgijns en apothekers wonen. In een dorp of op een boerderij moest hulp soms van kilometers ver komen. Een ernstig ongeluk tijdens het maaien, werken met paarden of bouwen kon daardoor veel gevaarlijker zijn dan tegenwoordig.

Wat gebeurde er met een gebroken been?

Bij een eenvoudige breuk probeerde een chirurgijn het bot weer zo goed mogelijk in de juiste stand te brengen. Daarna werd het been of de arm met verband en spalken stilgehouden. Er waren geen röntgenfoto's waarmee gecontroleerd kon worden of de botdelen precies goed stonden.

Bij een open breuk was het gevaar veel groter. Vuil uit de straat, stal of akker kon in de wond komen. Men kende bacteriën nog niet en werkte niet steriel. Een ontsteking kon zich door het lichaam verspreiden. Als een been ernstig geïnfecteerd raakte, kon amputatie de laatste mogelijkheid zijn. Verdoving zoals bij een moderne operatie bestond vóór de 19de eeuw niet.

Wonden op de boerderij

Het dagelijkse werk leverde veel mogelijkheden voor verwondingen op. Een paard kon trappen, iemand kon van een wagen vallen of zich met een mes, zeis of ander gereedschap snijden. Een kleine wond kon thuis worden schoongemaakt en verbonden. Bij een diepe wond, hevige bloeding of een breuk was een chirurgijn veel belangrijker.

Het grote verschil met nu was niet alleen de behandeling, maar vooral wat er daarna kon gebeuren. Zonder antibiotica kon een wond die aanvankelijk niet levensgevaarlijk leek alsnog ernstig ontsteken.

Tanden: trekken was vaak de oplossing

Een pijnlijke tand kon een groot probleem worden. Moderne vullingen, verdoving en wortelkanaalbehandelingen waren er niet. Mensen probeerden pijn te verzachten met huisremedies, maar bij een rotte of zwaar ontstoken tand was trekken vaak de praktische oplossing.

Dat gebeurde niet altijd door iemand die we nu tandarts zouden noemen. Chirurgijns hielden zich ook met tanden bezig en daarnaast trokken rondreizende tandentrekkers kiezen. In de 19de eeuw ontwikkelde de tandheelkunde zich geleidelijk tot een afzonderlijk vak.

Een epidemie bereikte ook een afgelegen dorp

Afstand beschermde een dorp niet tegen besmettelijke ziekten. Mensen reisden naar markten, kerken en steden, handelaren trokken van plaats naar plaats en schepen vervoerden mensen en goederen. Zo konden ziekten zich langs wegen en vaarwegen verspreiden.

De pest was vooral in de 16de en 17de eeuw gevreesd. In 1636 was de ziekte ook in Friesland zwaar aanwezig. Een tijdgenoot meldde dat de pest op het Friese platteland zelfs heviger woedde dan in de steden en dat in Leeuwarden gedurende enkele weken meer dan tweehonderd doden werden begraven. Zulke oude aantallen moeten voorzichtig worden gebruikt, maar ze laten zien hoe groot de sterfte kon zijn.

Als veel mensen tegelijk ziek werden, raakte de gewone zorg snel overbelast. Elders in de Republiek werden tijdens pestepidemieën extra pestmeesters en verzorgers aangesteld omdat de gewone chirurgijns en vroedvrouwen het werk niet aankonden. Contact met zieken werd beperkt en besmette huizen konden worden gemarkeerd of afgesloten. Men wist echter nog niet dat de pest door een bacterie werd veroorzaakt en via vlooien kon worden overgebracht.

Pokken troffen vooral kinderen

Pokken bleven na het verdwijnen van de grote pestepidemieën een ernstige bedreiging. Kinderen die de ziekte kregen konden hoge koorts en huiduitslag krijgen en eraan overlijden. Overlevenden hielden soms blijvende littekens of oogschade.

Rond 1800 veranderde de bestrijding. De koepokinenting maakte bescherming tegen pokken mogelijk. De in Dokkum geboren arts Sybrandus Fockema, die vanaf 1802 in Leeuwarden werkte, zette zich sterk voor deze inenting in. Volgens zijn 19de-eeuwse levensbeschrijving kreeg hij daarvoor twaalfmaal een gouden medaille van de koning.

Cholera en vuil water

In de 19de eeuw kwam daar een nieuwe gevreesde ziekte bij: cholera. De ziekte verspreidt zich vooral via water en voedsel dat met ontlasting is besmet. In steden met dicht opeengepakte huizen, grachten, beerputten en vervuild drinkwater kon dat rampzalig zijn.

Ook hier veranderde de aanpak langzaam. In de loop van de 19de eeuw werd duidelijker dat schoon drinkwater, riolering en hygiëne belangrijk waren. Daarmee verschoof gezondheidszorg geleidelijk van alleen het behandelen van een zieke naar het voorkomen dat hele buurten ziek werden.

Een ziekenhuis was niet de normale bestemming

Gasthuizen en andere instellingen bestonden al vroeg in steden, maar zij waren niet hetzelfde als het moderne ziekenhuis waar iedereen voor onderzoek of een operatie naartoe gaat. Veel instellingen boden onderdak en verzorging aan armen, ouderen, reizigers of langdurig zieken.

Voor een inwoner van een Fries dorp bleef thuiszorg daarom lang normaal. De vraag was praktisch: wie kon helpen, hoe ver woonde de chirurgijn of dokter, kon het gezin hem betalen en kon de zieke de reis überhaupt maken?

Bevallen en kraamzorg

Ook een bevalling vond vrijwel altijd thuis plaats. Een vroedvrouw kon daarbij veel meer doen dan alleen aanwezig zijn: zij beoordeelde het verloop van de bevalling en probeerde problemen met haar handen op te lossen. Bij een moeilijke bevalling kon een chirurgijn of dokter nodig zijn.

Het werk van de Friese vroedvrouw Catharina Schrader laat uitzonderlijk goed zien hoe dat in stad én dorp werkte. Zij reisde vanaf 1693 naar vrouwen in Dokkum en een groot gebied daaromheen en noteerde duizenden bevallingen in haar Memoryboeck.

Bevallen en kraamzorg in Friesland.

Gezondheidszorg rond 1800

Voor de periode rond 1800 is op Toenentoen al een afzonderlijke pagina met meer details over voeding, ziekte, artsen en gezondheid.

Gezondheid en ziektes rond 1800.

Ziekenzorg rond 1650.

1842: Leeuwarden kreeg het eerste echte ziekenhuis van Friesland

Gasthuizen bestonden al veel langer, maar een instelling die meer op een modern ziekenhuis leek kwam in Friesland pas in de 19de eeuw. Volgens de archiefgids van Tresoar werd in 1842 in Leeuwarden het Stadsziekenhuis gesticht. Harlingen volgde in 1873. In Leeuwarden kwamen daar later het Diaconessenhuis in 1880 en het rooms-katholieke Bonifatiushospitaal in 1883 bij.

Tresoar – archiefgids over ziekenhuizen, gasthuizen en gezondheidszorg in Friesland

Ook toen ziekenhuizen ontstonden, bleef de arts veel patiënten thuis bezoeken.

1851: psychiatrische zorg kreeg in Franeker een eigen instelling

Voor mensen met ernstige psychische problemen bestond lange tijd nauwelijks gespecialiseerde opvang. Tresoar beschrijft dat familie en plaatselijke gemeenschap vóór de 19de eeuw meestal zelf een oplossing moesten zoeken. In 1851 kwam in Franeker een psychiatrische inrichting tot stand. Daarmee kreeg Friesland voor deze vorm van zorg voor het eerst een gespecialiseerde instelling.