Gezondheidszorg in Nederland van de 16de tot de 20ste eeuw

Wie vroeger ziek werd, werd meestal thuis verzorgd. Familieleden, buren en dienstboden brachten eten en drinken, hielden het bed schoon en bleven bij iemand die ernstig ziek was. Professionele hulp was niet altijd dichtbij en kostte geld. Pas in de 19de en 20ste eeuw ontstond geleidelijk een zorgstelsel waarin ziekenhuis, wijkverpleging en gespecialiseerde instellingen een veel grotere rol kregen.

Deze pagina gaat over ontwikkelingen die in verschillende delen van Nederland voorkwamen. Plaatselijke omstandigheden verschilden sterk. Friese voorbeelden staan daarom op een afzonderlijke pagina over de gezondheidszorg in Friesland.

Geneesheer, chirurgijn en apotheker hadden verschillende taken

Tot ver in de 18de eeuw waren de taken van een universitair geschoolde geneesheer, een chirurgijn en een apotheker duidelijk van elkaar onderscheiden. De geneesheer stelde diagnoses en schreef behandelingen voor. De chirurgijn behandelde wonden, breuken en andere problemen waarvoor handwerk nodig was. De apotheker bereidde geneesmiddelen.

Bij pijnlijke tanden was trekken lange tijd een praktische oplossing. Ook bij ernstige verwondingen waren de mogelijkheden beperkt: zonder moderne verdoving, steriele operatiekamers en antibiotica konden complicaties na een ingreep levensgevaarlijk worden.

Epidemieën maakten gezondheid een openbaar probleem

Pest, pokken en later cholera troffen niet alleen afzonderlijke gezinnen. Wanneer veel mensen tegelijk ziek werden, moesten stadsbesturen en later landelijke overheden maatregelen nemen. De aanleg van schoner drinkwater, riolering en betere afvalverwijdering werd in de 19de eeuw steeds meer als onderdeel van volksgezondheid gezien.

De pokkenbestrijding laat een andere ontwikkeling zien. Volgens het RIVM werd koepokvaccinatie in Nederland vanaf 1799 toegepast. Vanaf 1823 mochten scholen ongevaccineerde kinderen niet toelaten; het zogenoemde pokkenbriefje maakte vaccinatie daardoor onderdeel van het dagelijkse schoolleven.

RIVM – de vroege geschiedenis van vaccinatie in Nederland

De 19de eeuw: ziekenhuis en medische wetenschap kregen een andere plaats

In de 19de eeuw werden ziekenhuizen geleidelijk meer dan instellingen voor armen, reizigers en langdurig zieken. Medische opleiding en onderzoek veranderden, en steden richtten nieuwe ziekenhuizen en gespecialiseerde instellingen op. Toch bleef thuiszorg nog lang normaal, zeker voor mensen die niet ernstig genoeg ziek waren om te worden opgenomen.

1930: Bep kuurde thuis tegen tuberculose

Het Nederlands Openluchtmuseum bewaart het verhaal van Bep, bij wie in maart 1930 tuberculose werd vastgesteld. Effectieve medicijnen waren er nog niet. Zij moest langdurig rusten en kuurde thuis in een draaibaar lighuisje, zodat zij zo veel mogelijk buitenlucht en zon kreeg.

In haar brieven aan haar geliefde bleef Bep volgens het museum opvallend optimistisch. Ze schreef, las, naaide en borduurde terwijl ze langdurig moest liggen. Haar gezondheid verbeterde en verslechterde afwisselend; ruim tien jaar na de diagnose overleed zij. Het verhaal laat niet alleen een behandeling zien, maar ook hoe een langdurige ziekte iemands dagelijks leven kon beheersen.

Nederlands Openluchtmuseum – het verhaal van Bep en het tbc-lighuisje

Van thuiszorg naar wijkverpleging

In de eerste helft van de 20ste eeuw kregen kruisverenigingen een grotere rol. Wijkzusters bezochten patiënten thuis, gaven voorlichting over hygiëne en ondersteunden gezinnen bij langdurige ziekte. Bij tuberculose controleerden zij bijvoorbeeld rust, voeding en maatregelen om besmetting binnen het huishouden te beperken.

Friesland had zijn eigen instellingen en ervaringen

De algemene ontwikkeling verliep niet overal tegelijk. In Friesland bleven afstand en bereikbaarheid op het platteland een belangrijke rol spelen. Op de Friese pagina staan onder meer de groei van ziekenhuizen in Leeuwarden, de psychiatrische zorg in Franeker, epidemieën en het werk van vroedvrouw Catharina Schrader.

Gezondheidszorg in Friesland van de 16de tot de 19de eeuw

Drinkwater, hygiëne en waterleiding in Nederland

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.