Drinkwater in Nederland door de eeuwen heen

Nederland was rijk aan water, maar schoon drinkwater was eeuwenlang niet vanzelfsprekend. Op het platteland gebruikten bewoners regenwater, putten en pompen en soms water uit sloten, vaarten en andere watergangen. In steden kwamen daar openbare pompen, waterverkopers, regenbakken en aangevoerd water bij.

Water was bovendien niet alleen om te drinken. Het was nodig voor koken, wassen, schoonmaken, vee, brouwen en allerlei ambachten. Daardoor kon een huishouden veel water nodig hebben, terwijl goed drinkwater juist schaars was.

Op het platteland: regenwater, putten en slootwater

Regenwater was waardevol. Via daken en goten liep het naar houten tonnen, gemetselde regenbakken of regenputten. Waar bruikbaar grondwater bereikbaar was, groef men een put of gebruikte men later een pomp. Maar een put was niet automatisch veilig: mesthopen, privaten en afvalwater konden ondiep grondwater verontreinigen.

In waterrijke streken lag ook sloot- of vaartwater voor de hand. Dat kon worden gebruikt voor wassen, schoonmaken en vee. Als beter water ontbrak, werd oppervlaktewater ook voor koken of drinken gebruikt. Juist daar zat een risico: hetzelfde water kon dicht bij huizen ook afval, mest of menselijke uitwerpselen bevatten.

Op een boerderij hoorde water halen en dragen bij het dagelijkse werk, naast melken, koken, schoonmaken en het verzorgen van vee. Een dag op een Friese boerderij in 1823 laat zien hoeveel werk er al vroeg op de dag moest gebeuren.

In de stad: water kopen en laten aanvoeren

In steden was de situatie vaak moeilijker. Grachten en stadssloten werden gebruikt voor afvoer, transport en soms ook voor waterwinning. Naarmate een stad dichter bebouwd raakte, kwamen beerputten, afval, werkplaatsen en stallen steeds dichter bij de plekken waar bewoners hun water haalden.

Welgestelde huishoudens hadden meer mogelijkheden. Zij konden een eigen regenbak of waterkelder hebben en konden beter water laten kopen of aanvoeren. In Amsterdam werd vanaf de late middeleeuwen zoet water per schuit naar de stad gebracht. Brouwers stopten rond 1480 met het gebruik van vervuild grachtenwater en lieten water aanvoeren uit onder meer de Haarlemmermeer, het Gein en later de Vecht. Ook huishoudens konden dit aangevoerde water kopen. Gefortuneerde Amsterdammers hadden soms een eigen waterkelder, terwijl armere bewoners vaker waren aangewezen op regentonnen, openbare voorzieningen of minder goed water.

De bestaande pagina over wonen in arbeidershuizen, kamers en stegen laat zien hoe dicht wonen, afval en beperkte sanitaire voorzieningen in steden samenkwamen.

Napoleon vond de watervoorziening ouderwets

Toen Napoleon in 1811 Amsterdam bezocht, viel ook hem de gebrekkige drinkwatervoorziening op. Zoet water werd nog altijd met schuiten aangevoerd en vervolgens verkocht en verdeeld. Hij vond dat een grote stad een betere voorziening nodig had. Toch duurde het nog meer dan veertig jaar voordat de eerste moderne waterleiding in gebruik kwam.

Een emmer schoon water kostte geld

Amsterdam geeft een mooi voorbeeld van de overgang naar modern drinkwater. Tot ver in de 19de eeuw voeren waterschuiten met zoet water naar de stad. In 1853 kwam duinwater via een leiding vanuit de omgeving van Heemstede naar de Haarlemmerpoort. Daar kostte een emmer duinwater één cent. Vechtwater kostte toen ongeveer twee cent per emmer. In de eerste maanden stonden Amsterdammers in de rij; op drukke dagen werden vele duizenden emmers verkocht.

Een aansluiting in huis was aanvankelijk vooral voor mensen die dat konden betalen. Daarom bleven openbare tappunten en standpijpen belangrijk. De kraan in ieder huis, zoals we die nu kennen, was dus geen plotselinge uitvinding maar het eindpunt van een lange overgang.

Waarom dronk men zoveel bier?

Water was vroeger niet de enige dagelijkse drank. Vooral in de middeleeuwen en vroegmoderne tijd werd veel bier gedronken. Dat betekende niet dat iedereen voortdurend sterk bier dronk. Er bestonden ook lichte, zwakke bieren voor dagelijks gebruik. Bier was bovendien houdbaar en het brouwproces maakte slecht water veiliger: het water werd bij het brouwen verhit en daarna vergist.

Men dronk dus in veel perioden minder gewoon water dan tegenwoordig. Naast bier kwamen later ook koffie en thee op. Voor koffie en thee moest het water eveneens worden verhit. Meer over eten en drinken staat op Eten en drinken in Friesland rond 1800.

Wist men dat water koken hielp?

Mensen wisten eeuwenlang niet dat bacteriën en andere ziekteverwekkers in water konden zitten. Zij konden wel merken dat helder, fris water beter smaakte en dat stinkend of troebel water verdacht was. Koken gebeurde vanzelf bij soep, pap, thee, koffie en bier, maar drinkwater werd niet overal standaard gekookt om ziekte te voorkomen.

In de 19de eeuw veranderde dat langzaam. Tijdens cholera-epidemieën adviseerden sommige artsen al vroeg om water te koken of te zuiveren. In 1832 werd in Nederland bijvoorbeeld al aanbevolen helder of gekookt water te gebruiken. Pas later in de eeuw, toen het verband tussen ontlasting, besmet water en darmziekten veel beter werd begrepen, werd het koken van verdacht drinkwater een duidelijke hygiënische maatregel.

Welke ziekten kwamen door slecht drinkwater?

Water dat met menselijke ontlasting was besmet kon ernstige darmziekten verspreiden. De bekendste voorbeelden zijn cholera, buiktyfus en dysenterie. Ook andere vormen van hevige diarree en maag-darminfecties konden via vervuild water worden overgedragen. Voor kinderen, ouderen en verzwakte mensen kon uitdroging snel levensgevaarlijk worden.

Cholera maakte in de 19de eeuw duidelijk hoe gevaarlijk een slechte drinkwatervoorziening kon zijn. De ziekte verspreidt zich vooral wanneer voedsel of drinkwater met ontlasting van een besmet persoon in aanraking komt. Op de pagina Gezondheidszorg in Nederland door de eeuwen heen staat meer over ziekte en medische zorg.

Malaria: wel water, maar niet door het drinken

Malaria hoort in een ander verhaal. De ziekte wordt niet veroorzaakt door het drinken van vuil water, maar door malariaparasieten die door muggen worden overgebracht. Stilstaand of langzaam stromend water, moerassen en natte gebieden konden veel muggen opleveren. Na grote overstromingen kon daardoor het risico op malaria toenemen, maar iemand kreeg malaria dus niet doordat hij slootwater dronk.

1825: overal water, maar weinig drinkwater

De watersnood van februari 1825 liet scherp zien hoe kwetsbaar de drinkwatervoorziening was. Zeewater overstroomde grote delen van Nederland, vooral rond de Zuiderzee en in Friesland. Regenbakken en putten konden met brak of vuil water vollopen. Mensen konden daardoor letterlijk door water omringd zijn en toch gebrek hebben aan zoet drinkwater.

Na zo'n overstroming vormden ziekte, bedorven voorraden en beschadigde landbouwgrond een tweede probleem. In natte gebieden konden bovendien grote aantallen muggen ontstaan. Daarmee moet malaria worden onderscheiden van cholera en buiktyfus: de eerste ziekte werd door muggen overgebracht, de andere konden juist via besmet drinkwater worden verspreid.

Een opmerkelijk keerpunt: cholera dwong tot onderzoek

De grote cholera-epidemie van 1866 gaf de Nederlandse overheid aanleiding om de kwaliteit van drinkwater systematisch te onderzoeken. Men vergeleek zwaar getroffen plaatsen met gemeenten waar weinig cholera voorkwam. Dat was belangrijk: nog vóór de verwekker van cholera in 1883 werd geïdentificeerd, werd steeds duidelijker dat de kwaliteit van het drinkwater een belangrijke rol speelde.

Een treffend voorbeeld komt uit Westzaan. Na de cholera van 1849 werden daar drinkwaterreservoirs aangelegd die met Vechtwater konden worden gevuld. Zulke maatregelen laten zien dat schoon water al vóór de algemene komst van waterleidingen actief als bescherming tegen ziekte werd ingezet.

Van pomp en waterschuit naar waterleiding

Amsterdam kreeg in 1853 de eerste moderne drinkwaterleiding van Nederland. Den Haag en Rotterdam volgden in de jaren daarna. Toch duurde het lang voordat ook kleinere steden en dorpen aangesloten waren. Rond 1900 had nog lang niet ieder huishouden leidingwater. Putten, pompen, regenbakken en openbare tappunten bleven daarom nog jaren in gebruik.

Die verandering had grote gevolgen. Schoon drinkwater en een betere scheiding tussen drinkwater, afvalwater en menselijke uitwerpselen hielpen ziekten als cholera en buiktyfus terug te dringen. De geschiedenis van de drinkwaterleiding hoort daarom niet alleen bij techniek, maar ook bij de geschiedenis van wonen, gezondheid en dagelijks leven.

Zuiderzeemuseum – waterkelders uit 1755

Nederlands Openluchtmuseum – historische putten, pompen en waterkelders

Het Nederlands Openluchtmuseum beschrijft een duidelijk regionaal verschil voor de periode 1550-1850. In delen van West-Nederland was opgevangen regenwater een belangrijke bron van drinkwater, terwijl in Oost-Nederland grondwaterputten een grotere rol speelden. Onder het Peperhuis in Enkhuizen bewaart het Zuiderzeemuseum bovendien achttiende-eeuwse waterkelders uit 1755 waarin regenwater werd opgeslagen.

Regenwater verschilde per streek

Nederlands Openluchtmuseum – landarbeiderswoning uit Damwoude

Dat is een plaatsgebonden voorbeeld uit Damwoude. Het laat zien dat modernisering niet overal tegelijk verliep: elektrische voorzieningen konden al aanwezig zijn terwijl water nog met de hand werd gehaald.

Een Friese landarbeiderswoning in het Nederlands Openluchtmuseum laat zien hoe lang de overgang naar leidingwater kon duren. Rond 1947 woonde het gezin van Klaas en Trijntje Wijnsma-van der Hoek in Damwoude in een huis dat wel elektriciteit en zelfs een radio had, maar nog geen aansluiting op de waterleiding. De kinderen liepen daarom iedere dag met zware emmers naar de pomp en weer terug.

Damwoude rond 1947: kinderen haalden nog dagelijks water

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.