Uit het dagboek van koopman Poppe Jans Poppes (1744-1810)

In september 1799 kwam een internationale oorlog letterlijk voor de haven van Lemmer te liggen. Groot-Brittannië en Rusland waren in Noord-Holland geland om de Bataafse Republiek en haar Franse bondgenoot aan te vallen. Britse oorlogsschepen voeren ook de Zuiderzee op. Stavoren werd bezet en eind september verscheen de Britse vloot voor Lemmer.

Een van de inwoners die alles van dichtbij meemaakte was Poppe Jans Poppes. Hij was koopman en oud-mederechter van Lemsterland en woonde aan de Nieuwburen. Hij reisde voor zijn handel geregeld met het beurtschip naar Amsterdam. Poppes schreef later een uitgebreid verslag over de gebeurtenissen. Daardoor weten we niet alleen wat de legers deden, maar ook hoe inwoners reageerden, waar mensen schuilden en wat er na de bezetting met de Lemsters gebeurde.

Lees ook het uitgebreide levensverhaal van Poppe Jans Poppes.

Op oudere pagina's wordt zijn geboortejaar soms als 1747 genoemd. Dat klopt waarschijnlijk niet. Zijn grafsteen vermeldt dat hij op 9 mei 1810 overleed op de leeftijd van 66 jaar en drie maanden; genealogische gegevens noemen zijn doop op 16 februari 1744 in Balk. Daarom gebruiken we hier 1744-1810.

22 september: op weg naar huis zag hij de Britse vloot

Op zondag 22 september vertrok Poppes voor de laatste keer vanuit Amsterdam naar Lemmer. In de nacht voer het schip door De Nagel, het water tussen Urk en Schokland. Bij maanlicht waren in de verte Britse schepen te zien. Op maandagochtend 23 september bereikte hij Lemmer zonder problemen.

De spanning was toen al merkbaar. Vanuit de richting van Enkhuizen was zwaar kanonvuur gehoord. Volgens Poppes veroorzaakte dat zoveel onrust dat mensen tijdens de kerkdienst naar buiten liepen. Kort daarna kwam het bericht dat Stavoren zich aan de Britten had overgegeven.

In Balk verschenen oranje vlaggen

Diezelfde middag reed Poppes naar Balk. Daar zag hij dat inwoners na het nieuws uit Stavoren oranje vlaggen en linten tevoorschijn hadden gehaald. Oranje stond voor steun aan de verdreven stadhouder Willem V. De Bataafse Republiek was in 1795 juist ontstaan nadat de oude stadhouderlijke regering was verdreven.

Vanuit Lemmer werd hard gereageerd. Een gewapende sloep met ongeveer twintig manschappen voer naar Balk. Ook andere gewapende mannen uit Sloten en Gaasterland kwamen die kant op. Volgens Poppes werd er in Balk door de straten geschoten. Mensen vluchtten en de oranje versieringen verdwenen snel.

De actie liep uit op plunderingen en geweld. Het huis van Bert Sijtses werd geplunderd en zijn schip werd meegenomen. Uit het huis van Beerend Beerents zou geld zijn gestolen. Poppes vermeldt bovendien dat een oude weerloze weduwe werd doodgeschoten. Het laat zien dat de politieke tegenstelling tussen orangisten en aanhangers van het Bataafse bestuur ook onder Friezen zelf tot geweld kon leiden.

Een Britse sloep kwam per ongeluk de haven binnen

Na zijn terugkeer in Lemmer hoorde Poppes dat een Britse sloep met acht man door harde wind van een oorlogsschip was losgeraakt. De sloep was uit nood de haven binnengelopen. De acht Britten gaven zich over en werden als krijgsgevangenen naar Leeuwarden gebracht.

Op dinsdag 24 september namen de Britten bij Urk en Schokland verschillende schepen uit Holland in beslag, waaronder een Lemster beurtschipper. De vaarverbinding met Amsterdam, die voor handelaren als Poppes zo belangrijk was, werd daarmee rechtstreeks door de oorlog getroffen.

Kapitein James Boorder kwam onderhandelen

In de dagen daarna kwam de Britse commandant James Boorder met een sloep onder witte vlag naar Lemmer. Hij werd geblinddoekt naar herberg De Wildeman gebracht, waar hij met het plaatselijke bestuur sprak. Door slecht weer kon hij niet meteen naar zijn schip terug en moest hij in Lemmer overnachten.

Op zaterdag 28 september kwam Boorder opnieuw. Nu eiste hij de overgave van Lemmer en van de schepen in de haven. De plaatselijke militaire commandant, luitenant Van Grutten, wilde aanvankelijk niet toegeven. Volgens latere beschrijvingen kregen inwoners ondertussen de kans het dorp te verlaten. Veel vrouwen en kinderen waren al naar veiliger plaatsen vertrokken.

29 september: de beschieting begon

Op zondagochtend 29 september voeren Britse brikken dicht naar de haven. Rond tien uur begon het schieten. Poppes schrijft dat de Britse schepen met zware kogels en met ladingen kleine kogels vuurden. Projectielen gingen door huizen en op straat was het levensgevaarlijk.

Een Lemster zeeman verloor door een schot een been. In de gemoderniseerde tekst van het dagboek wordt zijn naam als Jacob Jene weergegeven; in een latere beschrijving van dezelfde gebeurtenissen staat Jacob Jans.

Poppes bleef zelf in zijn huis. Hij dacht dat het door de ligging betrekkelijk veilig was. Dat bleek achteraf te kloppen: zijn woning bleef vrijwel onbeschadigd, terwijl elders stenen van schoorstenen en huizen werden geraakt.

“Mijn arm is aan stukken”

Een van de gewonden was Karst D. Vortuijn, president van de gemeenteraad. Hij was op straat gegaan om commandant Van Grutten te zoeken. Gewond wist hij het huis van Poppes te bereiken. Volgens het dagboek zei hij dat zijn arm “aan stukken” was.

Er moest een chirurgijn worden gehaald, maar tijdens de beschieting durfde niemand veilig over straat. Vortuijn werd daarom op kussens bij de stoep van Poppes neergelegd en daar zo goed mogelijk verzorgd. Pas toen de beschieting ophield kon verdere hulp worden geregeld. Het huis van Poppes stond aan de Nieuwburen.

Rond twaalf uur gaf Lemmer zich over

De verdediging duurde niet lang. Poppes schrijft dat vanaf Lemmer maar enkele schoten werden gelost voordat de gewapende manschappen zich terugtrokken. Rond twaalf uur werd op bevel van Van Grutten een vlag op de toren gehesen als teken van overgave.

De Britten kwamen aan wal en droegen oranje. Kort daarna begonnen ook inwoners oranje tekenen te dragen. Op de toren werd een oranje vlag gehesen. De komst van de Britten betekende voor orangisten de tijdelijke terugkeer van de partij die sinds 1795 uit het bestuur was verdreven.

Het bestuur moest blijven zitten — maar nu voor de Britten

Die middag ging Boorder met een tolk naar de rechtkamer. De leden van het gemeentebestuur moesten formeel hun functie neerleggen, maar kregen meteen opdracht hetzelfde werk te blijven doen. Alleen gebeurde dat nu in naam van de Britse koning en de prins van Oranje. Anne Willems, Douwe Tijmons en Brugt Pieters de Jong werden aan het bestuur toegevoegd.

Voor de inwoners was de omslag dus plotseling: 's morgens bestuurde de Bataafse gemeente Lemmer, enkele uren later moesten dezelfde bestuurders onder Britse en orangistische vlag verder.

Twee weken Britse bezetting

Boorder bleef ongeveer twee weken commandant in Lemmer. De bezetting had praktische gevolgen voor de bevolking. De Britten vorderden onder meer ankers, touwen, voedsel en vee voor de vloot. Inwoners moesten werkzaamheden uitvoeren en mannen die tot de orangistische partij werden gerekend, werden opgeroepen zich te melden.

Op 11 oktober probeerde een kleine voorhoede van Franse en Bataafse militairen een Britse positie bij Lemmer aan te vallen. De aanval mislukte. Een dag later, op 12 oktober, vertrokken de Britten alsnog. Hun positie rond de Zuiderzee was onhoudbaar geworden doordat de grotere Brits-Russische invasie in Noord-Holland mislukte.

Na het vertrek kwamen de represailles

Boorder liet bij zijn vertrek een brief achter waarin hij verklaarde dat alles wat tijdens de bezetting was gebeurd op zijn bevel was gedaan. Hij vroeg de terugkerende Bataafse autoriteiten de inwoners daarom niet te straffen.

Dat voorkwam de onrust niet. Op 13 oktober trokken grote aantallen Bataafse militairen en gewapende burgers Lemmer binnen. Poppes beschrijft mishandelingen, plunderingen en inkwartiering. Sommige gezinnen kregen volgens hem tien tot twaalf militairen in huis.

Veel inwoners werden gearresteerd. Poppes zelf behoorde tot de gevangenen. Zij werden eerst naar Zwolle gebracht. Later ging de reis per schip via Lemmer, Sloten en Sneek naar Leeuwarden. Poppes kwam op 4 november vrij. Diezelfde dag kregen nog 92 gevangenen hun vrijheid terug, zonder dat zij waren verhoord of formeel beschuldigd.

Een inwoner tussen twee partijen

Poppes' verhaal is juist interessant omdat hij niet als militair schrijft. Hij was koopman, bestuurder en inwoner. Eerst zag hij de Bataafse troepen hard optreden tegen orangisten in Balk. Daarna maakte hij de Britse aanval en bezetting van zijn eigen woonplaats mee. Toen de Britten vertrokken, werd hij door de teruggekeerde Bataafse partij zelf gearresteerd.

Zijn woning bleef bestaan. Bij zijn terugkeer na de gevangenschap bleek het huis voor inkwartiering te zijn gebruikt. Een plaatselijke beschrijving vermeldt dat er onder meer ongeveer negentig flessen wijn uit zijn kelder verdwenen waren.

Wie was Poppe Jans Poppes?

Poppe Jans Poppes werd in 1744 in Balk gedoopt en overleed op 9 mei 1810 in Lemmer. Hij was koopman en mederechter van Lemsterland. Zijn grafsteen werd later in de hervormde kerk van Lemmer teruggevonden. Het opschrift noemt hem onder meer koopman, oud-mederechter en “trouwe burgervader”.

Zijn dochter Eelkje Poppes werd in 1791 in Lemmer geboren. Zij trouwde later met de schrijver en jurist Christiaan Petrus Eliza Robidé van der Aa en publiceerde in 1814 zelf een bundeltje vaderlandslievende gedichten.

Meer over Lemmer