Lemmer in de 16de eeuw

In de 16de eeuw was Lemmer nog geen grote plaats, maar de ligging was uitzonderlijk belangrijk. De haven lag aan de Zuiderzee en vormde de toegang tot een binnenlandse vaarroute door Zuidwest-Friesland. Al in 1511 wordt een sluis bij Lemmer genoemd in het vaarwater dat vanuit Amsterdam via Sloten, Sneek en verder naar het noordoosten liep.

Dat maakte Lemmer in oorlogstijd aantrekkelijk voor legers. Wie de haven beheerste, kon mensen, wapens en voorraden over water aanvoeren en tegelijk een toegang tot het Friese binnenland controleren.

1516: soldaten, stormvloed en brand

Het jaar 1516 moet voor inwoners uitzonderlijk zwaar zijn geweest. Friesland zat midden in de strijd tussen de aanhangers van Gelre en de tegenstanders die steun zochten bij de Habsburgers. In Lemmer verbleef een krijgsmacht onder leiding van onder anderen graaf Felix van Werdenberg.

In november kwam daar een zware stormvloed bovenop. Volgens de kroniek van Worp van Thabor steeg het water zo hoog dat heer Floris, graaf Felix, andere edelen en hun soldaten hun toevlucht moesten zoeken op zolders van huizen en op hooizolders. Zij konden pas verder toen het water weer zakte. Voor gewone inwoners betekende dezelfde vloed verlies van vee, huisraad, voedselvoorraden en soms hele woningen.

De ramp was daarmee nog niet voorbij. Op de laatste dag van december trok graaf Felix met zijn troepen uit Lemmer. Bij het vertrek werd het dorp in brand gestoken. De kroniek zegt dat alleen de kerk en één huis gespaard bleven. Bewoners die enkele weken eerder al door de stormvloed waren getroffen, verloren daardoor opnieuw vrijwel alles wat ze nog hadden.

1521: opnieuw strijd bij Lemmer

Ook enkele jaren later bleef de haven militair belangrijk. In 1521 werd bij Lemmer gevochten tussen de Geldersen en de Bourgondisch-Habsburgse partij. De strijd om Friesland was toen nog niet voorbij. Keizer Karel V probeerde zijn gezag in de provincie uit te breiden, terwijl een deel van de Friezen steun bleef zoeken bij Gelre.

Voor de inwoners betekenden zulke oorlogsjaren niet alleen gevechten. Soldaten moesten worden ingekwartierd en gevoed, schepen konden worden gevorderd en handel kon stilvallen. Voor een plaats die vrijwel volledig van verkeer over water afhankelijk was, kon een blokkade of bezetting direct merkbaar zijn.

1585: een schans bewaakte de toegang vanaf zee

Tijdens de Tachtigjarige Oorlog werd bij Lemmer een schans aangelegd. Dat onderstreept opnieuw hoe strategisch de haven was: een vijand die hier vanaf de Zuiderzee aan land kwam, kon via de vaarwegen het Friese binnenland bereiken. Lemmer bleef daarmee militair belangrijk, ook lang nadat de strijd van 1516 en 1521 voorbij was.

Bron: Monumenten in Nederland: Fryslân, Lemmer.

Na de oorlog groeide de havenfunctie

Toen de politieke situatie later in de eeuw rustiger werd, kon Lemmer profiteren van de ligging aan de Zuiderzee. Vissers, schippers en ambachtslieden vormden steeds meer het gezicht van het dorp. De 16de eeuw legde daarmee de basis voor de ontwikkeling tot de belangrijke havenplaats die Lemmer in de 17de en 18de eeuw werd.

Wat bleef uit deze eeuw?

Van de bebouwing die de brand van 1516 overleefde is bovengronds vrijwel niets herkenbaar. De huidige hervormde kerk is van 1716 en verving een 16de-eeuwse voorganger. De ligging van de oude haven, de waterlopen en de route bij de Oudesluis laten nog wel zien waarom juist deze plek in de oorlogen rond 1500 zo strategisch was.

Geen bekende galgplaats voor Lemsterland

J.A. Mol kon voor Lemsterland geen middeleeuwse galgplaats lokaliseren. Hij rekent Lemsterland tot de grietenijen waarvoor concrete gegevens ontbreken, hoewel hij het waarschijnlijk acht dat vóór 1515 vrijwel iedere Friese grietenij het recht had een galg op te richten en te gebruiken. Voor Lemmer zelf is daarom geen verantwoord vroeg-16de-eeuws galgenveld aan te wijzen.