Lemmer in de 18de eeuw

In de 18de eeuw bleef Lemmer een belangrijke toegangspoort tussen de Zuiderzee en de Friese binnenwateren. Schippers voeren op Amsterdam en verder over zee, terwijl goederen via de haven naar plaatsen in het binnenland gingen. Visserij, vrachtvaart, scheepsbouw en handel bleven nauw met elkaar verbonden.

Bestuur en rechtspraak midden in het havenleven

Het Grietmanshuis stond aan de Oudeweg, in het oude centrum. De grietman bestuurde Lemsterland, maar had ook een belangrijke taak in de rechtspraak. Bestuur was dus letterlijk zichtbaar in het dorp.

Rond 1770 werd aan Nieuwburen een nieuw raadhuis met waag gebouwd. In de waag werden handelswaren gewogen; het gebouw was daarmee tegelijk een bestuursgebouw en een plek die direct met handel te maken had. Dit pand bestaat nog en huisvest nu Museum Lemmer.

1716: een nieuwe kerk

De hervormde kerk werd in 1716 gebouwd onder leiding van meester-timmerman Auke Bouwes Disma. De dwarsarm werd in 1759 toegevoegd. Kort na de bouw kreeg het houten tongewelf schilderingen met onder meer sterren, vogels en wolken. In 1745 kwam er een rijk versierde preekstoel van Gerben Jelles Nauta.

1748: schippers komen in verzet

Op Hemelvaartsdag 23 mei 1748 ontstond grote onrust over een nieuwe heffing in de haven. Schepen die langer dan veertien dagen bleven liggen moesten per nacht betalen. De schippers betwijfelden of oud-grietman Regnerus van Andringa zo'n last in een provinciale haven mocht opleggen en dreigden Lemmer voortaan te mijden.

Dat dreigement raakte ook timmerlieden, andere ambachtslieden en winkeliers. Lang liggende schepen leverden immers reparatiewerk en klandizie op. Volgens Johan Vegelin van Claerbergen begon de bevolking zich te verzamelen. Een groep wilde de huizen van Andringa, ontvanger Oldendorp en secretaris De Jong aanvallen. Gematigder inwoners voorkwamen dat en gingen eerst met Andringa praten. Toen hij de groeiende menigte zag, beloofde hij de heffing af te schaffen.

Vegelin schreef dit in zijn eigen dagverhaal over de Friese onlusten van 1748. Enkele dagen later was hij zelf in Lemmer voor een dijkbesteding. Lees het oorspronkelijke verslag bij DBNL.

De Groote Lantaarn wees de haven

Aan de haven stond de Groote Lantaarn, een vroeg baken voor schepen op de Zuiderzee. Het was geen moderne vuurtoren met elektrische lamp. Het licht werd met hout en kolen gestookt. Op een prent van omstreeks 1790 is de haven in de richting van dit baken afgebeeld. Voor schippers die in het donker of bij slecht zicht naar Lemmer voeren, was zo'n lichtpunt van groot praktisch belang.

1799: Britse oorlogsschepen voor de haven

Een van de inwoners die de aanval van dichtbij meemaakte was koopman Poppe Jans Poppes. Zijn dagboek over 1799 beschrijft de beschieting en bezetting van Lemmer van dag tot dag.

Op 29 september 1799 veranderde de haven in een oorlogsfront. Groot-Brittannië was in oorlog met de Bataafse Republiek en Frankrijk. Britse brikken voeren tot vlak voor de haven en openden het vuur. Koopman Poppe Jans Poppes, die wekelijks zaken deed in Amsterdam, maakte de aanval mee en schreef er een dagboek over.

Hij beschreef hoe kogels door huizen vlogen en hoe mensen van straat vluchtten. Jacob Jene werd door een kanonschot aan zijn been getroffen. De president van de gemeenteraad, Karst D. Vortuijn, raakte aan zijn arm gewond. Omdat niemand tijdens het bombardement veilig over straat durfde, werd hij op kussens in de stoep van Poppes gelegd totdat een chirurgijn hem kon helpen.

De verdediging hield maar kort stand. Rond het middaguur werd de overgave zichtbaar gemaakt met een vlag op de toren. Britse militairen kwamen aan wal en er verscheen een oranje vlag. De plaatselijke bestuurders moesten hun functie neerleggen, maar kregen tegelijk opdracht hun werkzaamheden voorlopig voort te zetten in naam van de Britse koning en de prins van Oranje.

Na bijna twee weken trokken de Britten weer weg toen Bataafse troepen naderden. Het dagboek van Poppes maakt deze gebeurtenis bijzonder: we weten niet alleen dát Lemmer beschoten werd, maar ook waar mensen schuilden, wie gewond raakte en hoe snel het gewone bestuur veranderde.

Poppe Jans Poppes beschreef de bezetting van dag tot dag

Koopman Poppe Jans Poppes woonde aan de Nieuwburen en reisde voor zijn handel geregeld naar Amsterdam. In 1799 beschreef hij hoe Britse schepen voor Lemmer verschenen, hoe inwoners reageerden, waar werd geschoten en wat er na de bezetting gebeurde.

Het dagboek van Poppe Jans Poppes over de Britse aanval en bezetting van Lemmer.

Zijn verslag noemt ook gewapende mannen uit Sloten die in september 1799 richting Balk trokken.

Sloten die in september 1799 richting Balk trokken

Wat is er nog te zien?

Het Grietmanshuis en de Oudeweg zijn nog herkenbaar. Het voormalige raadhuis en de waag aan Nieuwburen 1 bestaan eveneens nog. De hervormde kerk uit 1716 is een van de belangrijkste gebouwen uit deze eeuw. Ook zijn verschillende woonhuizen met 18de-eeuwse klokgevels bewaard, onder meer aan Oudesluis, Langestreek en Nieuwburen.

Aan Turfland 1 staat een pakhuis met het jaartal 1763. Logement De Wildeman aan Schulpen 6 draagt het jaartal 1773. Zulke gebouwen maken de handels- en havenplaats van de 18de eeuw nog zichtbaar in het huidige straatbeeld.

Lees het ooggetuigenverslag van Poppe Jans Poppes over 1799.

In de omgeving

IJlst in de 18de eeuw