Poppe Jans Poppes (1744-1810)

Poppe Jans Poppes was koopman en rechter in Lemmer. Hij werd vooral bekend door zijn verslag van de Britse aanval van 1799, maar zijn leven vertelt ook veel over de wereld van een welgestelde Friese koopman in de tweede helft van de 18de eeuw: opgroeien in een handelsgezin, wonen aan het water, reizen naar Amsterdam, investeren in scheepvaart en tegelijk een plaatselijke bestuursfunctie vervullen.

Zijn grafsteen vermeldt dat hij op 9 mei 1810 overleed op de leeftijd van 66 jaar en drie maanden.

Opgegroeid tussen boter, winkelwaar en schepen

Poppe werd op 16 februari 1744 in Balk gedoopt. Zijn vader Jan Poppes was boterkoper en zijn moeder Eelkjen Jakles winkelierster. Het gezin hoorde dus bij de handelswereld van Balk. Het huis van Jan Poppes wordt in 1766 verbonden met het huidige Van Swinderenstraat 8, aan de Luts. De Luts was een vaart waar boeren, schippers en handelaren hun producten door aan- en afvoeren. Boeren, schippers en handelaren gebruikten de vaart om producten aan en af te voeren.

Wat Eelkjen precies in haar winkel verkocht, is nog niet teruggevonden. Het is daarom niet verantwoord om haar winkel zonder meer een kruidenierswinkel te noemen. Wel weten we dat boterhandel een belangrijke plaats in het gezin innam. Ook Poppe's broer Jakle Jans Poppes werd winkelier en bezat later een huis en pakhuis in Balk.

Voor Poppe moet handel daardoor al vanaf zijn jeugd gewoon zijn geweest. Producten werden gekocht, opgeslagen en weer verkocht; betalingen en krediet hoorden bij het werk, en voor grotere afstanden was vervoer over water vanzelfsprekend.

Twintig jaar oud en al in Lemmer

In 1764, toen Poppe ongeveer twintig jaar oud was, woonde hij in Lemmer. Hij huurde er aan de Nieuwburen een huis van zijn oom Bauke Poppes. Daarmee kunnen we zijn komst naar Lemmer vrij nauwkeurig plaatsen.

Twaalf jaar later, in 1776, kon hij het pand kopen. Hij liet het voorzien van een monumentale klokgevel. Het huis bestaat nog aan de Nieuwburen. De aankoop en verbouwing passen bij een koopman die in de jaren na zijn komst financieel vooruit was gegaan.

Iedere week over de Zuiderzee

Amsterdam was een vast onderdeel van zijn zakelijke leven. In zijn verslag van 1799 schrijft Poppe over de gebruikelijke wekelijkse reizen naar Amsterdam. Dat betekende telkens een echte zeereis over de Zuiderzee.

Hoe lang de overtocht duurde hing volledig af van wind en weer. Een latere Friese herinnering aan de zeilende Lemster beurtman vertelt dat het schip 's morgens kon vertrekken en bij goede wind tegen de avond Amsterdam bereikte. Bij ongunstige wind kon de reis veel langer duren. Poppe geeft zelf een concreet voorbeeld: op zondag 22 september 1799 vertrok hij uit Amsterdam, voer 's nachts tussen Urk en Schokland en bereikte Lemmer de volgende ochtend.

Een zakenreis naar Amsterdam was dus geen uitstapje van een paar uur. De reiziger bracht een groot deel van de tocht aan boord door. Men at, praatte en probeerde onderweg te rusten in de kleine kajuit van een zeilend beurtschip. De ruimte op zulke schepen was beperkt en het comfort stond ver af van dat van de latere stoomschepen. Poppe moet tijdens zijn vele reizen heel wat nachten of lange dagen op de Zuiderzee hebben doorgebracht.

Wat hij in Amsterdam precies kocht en verkocht, is nog niet teruggevonden. Een kasboek of handelsboek van Poppe is voor zover bekend niet bewaard. Zijn wekelijkse aanwezigheid laat wel zien dat de hoofdstad structureel onderdeel van zijn handel was. Een koopman uit Lemmer kon daar goederen kopen, Friese producten laten verkopen, betalingen afwikkelen, krediet regelen en afspraken maken over vracht en scheepsruimte. Welke van die activiteiten Poppe precies uitvoerde, moet uit verdere bronnen blijken.

Een kofschip richting Lissabon?

Er is bovendien een aanwijzing dat Poppe niet alleen bij de beurtvaart op Amsterdam betrokken was. Een latere vermelding noemt hem als eigenaar van een kofschip met de naam Jan Poppes. Dat schip zou in juni 1794 onderweg naar Lissabon door een Frans oorlogsschip zijn buitgemaakt.

Dat is een aantrekkelijk verhaal, maar de oorspronkelijke scheepsakte, krant of prijszaak is nog niet teruggevonden. Daarom behandelen we de kaping voorlopig als een goed mogelijk, maar nog niet volledig bewezen onderdeel van zijn leven.

Als de vermelding klopt, laat zij zien hoe groot de wereld van een Lemster koopman kon zijn. Een kof was een zeegaand vrachtschip. Een reis naar Lissabon voerde vanuit Nederland langs de Noordzee, door het Kanaal en vervolgens langs de Atlantische kust van Frankrijk en Spanje naar Portugal. Poppe hoefde zelf niet mee te varen: een koopman of reder kon thuisblijven terwijl een schipper het schip voerde.

De mogelijke kaping maakt ook duidelijk hoe oorlog handelaren direct kon raken, jaren vóór de Britse aanval op Lemmer. Een koopman kon op honderden kilometers afstand een schip en mogelijk ook een lading verliezen zonder zelf een schot te horen. Of Poppe alleen eigenaar was, het schip in parten bezat, wat het vervoerde en of het verzekerd was, is nog niet vastgesteld.

Twee huwelijken

In hetzelfde jaar waarin hij zich als jonge man in Lemmer vestigde, trouwde Poppe met Antje Barres. Hij was ongeveer twintig jaar oud. Hoe zij elkaar leerden kennen, weten we niet. Ook Antjes precieze leeftijd en haar overlijden moeten nog beter uit de oorspronkelijke kerkboeken worden vastgesteld. Wel moet het eerste huwelijk vóór Poppe's tweede huwelijk in 1782 zijn geëindigd.

Juist dat onbekende deel van zijn leven is veelzeggend voor historisch onderzoek. Van een koopman die later een uitvoerig oorlogsdagboek naliet, weten we toch niet automatisch hoe hij zijn vrouw ontmoette of waaraan zij stierf. Zulke details komen alleen boven water als een kerkboek, boedelakte of familiearchief ze toevallig heeft vastgelegd.

In 1782 trouwde hij opnieuw, nu met Antje Annes Visser uit Heeg. Poppe was toen ongeveer 38 jaar oud; Antje was ongeveer 23. Heeg was eveneens sterk op scheepvaart gericht. Het is verleidelijk om hun kennismaking met Poppe's handelscontacten over water te verbinden, maar daarvoor is nog geen bewijs gevonden.

Het gezin kreeg meerdere kinderen. Zij groeiden op aan de Nieuwburen, midden in een havenplaats waar voortdurend beweging was: schippers brachten berichten uit Amsterdam mee, goederen werden gelost, paarden en karren brachten vracht verder, en in de haven werden schepen gerepareerd en bevoorraad. Voor de kinderen van Poppe was de handel van hun vader daardoor geen abstract beroep maar iets dat dagelijks voor de deur zichtbaar was.

Zijn dochter Eelkje werd dichteres

Dochter Eelkje Poppes werd in 1791 in Lemmer geboren. Zij trouwde in 1815 met Christianus Petrus Eliza Robidé van der Aa, die later bekend werd als jurist en schrijver. In haar huwelijksakte worden Poppe Jans Poppes en Antje Annes Visser als haar ouders genoemd.

Eelkje publiceerde in 1814 een kleine bundel vaderlandslievende gedichten. Dat was vier jaar na de dood van haar vader. Haar gedichten verschenen in de tijd waarin de Franse overheersing voorbij was en het Huis van Oranje terugkeerde. Dat is opvallend in een familie waarin Poppe zelf vijftien jaar eerder midden in de strijd tussen Bataafse en orangistische partijen terecht was gekomen.

Een huis dat iets over zijn positie vertelt

Het huis aan de Nieuwburen was meer dan alleen een woning. De monumentale klokgevel die Poppe in 1776 liet aanbrengen maakte zijn welstand zichtbaar in het straatbeeld. In een kleine plaats kende men elkaar; een opvallend huis hoorde bij de maatschappelijke positie van een succesvolle koopman en mederechter.

Hetzelfde huis werd in 1799 opeens onderdeel van de oorlogsgeschiedenis. Tijdens de beschieting zocht Poppe er beschutting. Een gewonde bestuurder werd bij zijn stoep verzorgd. Toen Poppe later gevangen zat, werden militairen in zijn huis ingekwartierd. Zo veranderde een koopmanswoning binnen enkele weken van woonhuis en zakenadres in schuilplaats en militair onderkomen.

Koopman én rechter

Poppe was niet alleen handelaar. Hij wordt ook genoemd als rechter of mederechter van Lemsterland. Dat was in die tijd een bestuursfunctie die nauw met de plaatselijke rechtspraak verbonden was. Hij behoorde daardoor tot de groep inwoners die naast hun eigen beroep ook verantwoordelijkheid droegen voor bestuur en recht.

Die combinatie maakt zijn latere dagboek extra interessant. Hij keek in 1799 niet alleen als inwoner naar de gebeurtenissen, maar ook als iemand die gewend was aan bestuur, regels en openbare orde. Toch schreef hij vooral heel concreet over wat hij om zich heen zag: schoten, gewonden, mensen die hun huis ontvluchtten en bestuurders die plotseling onder een ander gezag moesten werken.

1799: oorlog voor zijn eigen deur

In september 1799 werd het gewone leven in Lemmer abrupt onderbroken. Groot-Brittannië en Rusland vielen de Bataafse Republiek binnen. Britse schepen verschenen ook op de Zuiderzee.

Poppe was kort daarvoor nog in Amsterdam geweest. Op de terugreis zag hij bij maanlicht Britse schepen in de verte. Een paar dagen later lagen zij voor zijn eigen woonplaats.

Op 29 september begonnen Britse schepen Lemmer te beschieten. Poppe bleef in zijn huis omdat hij dacht dat de ligging relatief veilig was. Tijdens het bombardement kwam de gewonde Karst D. Vortuijn, president van het gemeentebestuur, bij hem terecht. Hij was aan zijn arm geraakt. Omdat het op straat te gevaarlijk was, werd hij op kussens bij het huis neergelegd totdat hulp mogelijk was.

Rond het middaguur gaf Lemmer zich over. De Britse en oranje vlaggen verschenen in het dorp. Plaatselijke bestuurders moesten hun functie neerleggen, maar kregen vervolgens opdracht hetzelfde werk onder het nieuwe gezag voort te zetten.

Daarna werd Poppe zelf gevangengezet

De Britse bezetting duurde maar kort. Toen de Britten vertrokken en Bataafse troepen terugkeerden, sloeg de sfeer opnieuw om. Mensen die met de bezetters zouden hebben samengewerkt of die als orangist werden gezien, liepen gevaar.

Ook Poppe werd gearresteerd. Hij werd samen met andere gevangenen weggevoerd en zat enkele weken vast. Uiteindelijk kwam hij begin november 1799 vrij. Voor iemand die zelf rechter was geweest, moet het een opmerkelijke omkering zijn geweest: binnen enkele weken veranderde hij van plaatselijk bestuurder en getuige van een bezetting in een gevangene van het teruggekeerde bestuur.

Lees het uitgebreide verhaal uit zijn dagboek over de Britse bezetting van Lemmer.

Na 1799 bleef hij koopman

De oorlogservaringen maakten hem niet alleen tot ooggetuige, maar ook tot schrijver. In 1800 werkte hij zijn herinneringen uit tot een verslag. Daarmee legde hij gebeurtenissen vast die anders waarschijnlijk veel minder gedetailleerd bekend zouden zijn geweest.

Zijn vrouw Antje Annes Visser bleef na zijn dood in Lemmer wonen. Uit notariële stukken blijkt dat zij over aanzienlijk kapitaal beschikte. In 1811, een jaar na Poppe's overlijden, leende zij 1.000 gulden uit aan een boer in Oosterzee. In 1829 was zij schuldeiser bij een obligatie van 5.000 gulden. Dat bewijst niet hoeveel Poppe zelf naliet, maar het laat wel zien dat zijn weduwe in financieel opzicht niet tot de arme bevolking van Lemmer behoorde.

Een notariële akte uit 1819 noemt haar bovendien samen met twee personen uit Amsterdam. Dat past bij de handelswereld waarin het gezin al tijdens Poppe's leven contacten met Amsterdam had.

Zijn laatste jaren

Poppe maakte na 1799 nog elf jaar mee. In die periode veranderde Nederland opnieuw verschillende keren van bestuur: de Bataafse Republiek werd gevolgd door het Koninkrijk Holland en in 1810 werd Nederland bij het Franse Keizerrijk ingelijfd. Poppe overleed op 9 mei van datzelfde jaar in Lemmer.

Volgens zijn overlijdensbericht overleed Poppe na vijf jaar smartelijk lijden.

Van hem is voor zover nu bekend geen betrouwbaar portret online gevonden. We kennen zijn uiterlijk dus niet. Wel kennen we zijn stem beter dan die van bijna iedere andere Lemster uit deze tijd, dankzij het persoonlijke verslag dat hij van 1799 naliet.

Een bijzonder familieverhaal

Het gezin van Poppe verbindt verschillende kanten van de Friese geschiedenis. Poppe zelf was koopman, rechter en ooggetuige van een buitenlandse bezetting. Zijn dochter Eelkje werd dichteres. Zijn weduwe bleef na zijn dood als zelfstandige vrouw financiële zaken regelen en geld uitlenen.

Daardoor is Poppe Jans Poppes meer dan alleen de schrijver van een oorlogsdagboek. Zijn leven laat zien hoe handel, bestuur, familie, politiek en internationale gebeurtenissen in een kleine havenplaats met elkaar verweven konden raken.

Meer over Lemmer