Dirk van Hogendorp (in modern Nederlands):

Na Urk kwamen we in Lemmer. Omdat Kempenaer niet thuis was, kon ik minder informatie verzamelen dan gehoopt. Toch zag ik veel tekenen van welvaart: het was druk en levendig, de huizen waren vaak groot en netjes, haven en vaarten lagen vol schepen, er waren veel winkels en op een scheepswerf stond een groot schip dat nieuw leek.

Dirk van Hogendorp (in modern Nederlands):

Van Lemmer liepen we naar Wijkel. Het land deed mij denken aan mooie delen van Gelderland: hoog en laag wisselden elkaar af, er waren akkers, weiden, bomen en hakhout en de grond leek vruchtbaar. Sloten was klein en zo dicht bebouwd dat ik niet begreep hoe rijtuigen door de nauwe straten kwamen. Balk was eveneens dicht bebouwd en vol mensen. Tussen Balk en Rijs liepen we bijna door één aaneengesloten bos. Een zwaar onweer hield ons in Rijs op.

Dirk van Hogendorp (in modern Nederlands):

Stavoren vond ik sterk vervallen. Op weg door de stad naar de herberg zagen we nauwelijks mensen. Ik verbond het verval met het verdwijnen van handel en nijverheid. Hindeloopen maakte evenmin een welvarende indruk. Workum leek rijker en levendiger, maar later hoorde ik dat die welvaart kwetsbaar was en mede door enkele vermogende inwoners en fabrieken overeind werd gehouden.

Dirk van Hogendorp (in modern Nederlands):

In Stavoren wandelden we naar de herberg. Onderweg zagen we niet meer dan een man en een vrouw. De scheepsbouw was volgens wat ik hoorde vrijwel verdwenen. Ik noteerde dat de laatste timmerwerf acht jaar eerder was afgebroken.

Dirk van Hogendorp (in modern Nederlands):

Zo stil vond ik Hindeloopen. Wij kwamen er door een hek dat eruitzag als een weilandhek. We moesten een heel eind de stad in voordat we iemand konden aanspreken. Langs de zeedijk zag ik soms vijf rijen palen; tussen de buitenste lagen grote stenen en ook de helling van de dijk was met steen bedekt.

Dirk van Hogendorp (in modern Nederlands):

Bolsward was een belangrijke marktplaats; Sneek nog belangrijker. In Sneek vertelde een kleine kroeghouder dat hij op marktdagen soms tweehonderd paarden stalde en daarmee nog niet eens tot de grootste hoorde. Op de terugweg bezochten we dominee Visscher in IJsbrechtum. Hij liet zien dat er meer scholen en leerlingen kwamen en dat meesters beter werden betaald. Hij vond ook dat de volksschool zich op minder vakken moest concentreren.

Dirk van Hogendorp (in modern Nederlands):

Op de kleiweg van Workum naar Bolsward liepen we zonder afzonderlijk voetpad. Men vertelde mij dat wandelaars hier twee stuivers en twee duiten tol konden moeten betalen, hoewel de weg maar ongeveer twee uur lopen was. Ons werd uiteindelijk een stuiver en zes duiten gevraagd. Ik vond Bolsward een vrolijke stad, met bomen langs de omwalling en veel bedrijvigheid van de boeren uit de omgeving.

Dirk van Hogendorp (in modern Nederlands):

We liepen van Bolsward naar Harlingen en ontdekten onderweg dat de rijwegen door hun bochten veel langer waren dan voetpaden. Het probleem was dat inwoners vaak alleen de paden rond hun eigen dorp kenden. We moesten daarom telkens opnieuw naar de weg vragen.

In Harlingen hoorde ik dat de uitvoer van boter naar Engeland belangrijk was, maar dat Engelse handelsregels de Friese scheepvaart benadeelden. Een goede melkkoe zou nu ongeveer veertig gulden waard zijn, tegen honderd gulden vier jaar eerder; ook land was sterk in prijs gedaald. Dit zijn bedragen die ik tijdens de reis hoorde, geen algemene prijslijst.

Dirk van Hogendorp (in modern Nederlands):

In Harlingen raakte ik in het logement aan het ontbijt met een koopman in gesprek. Hij handelde met andere kooplieden in Duitse en Engelse goederen. Over smokkelhandel, vooral bij grof laken en zout, sprak hij alsof het dagelijks werk was. Hij beweerde daar een afkeer van te hebben, maar naar zijn zeggen kon hij anders niet met smokkelaars concurreren.

Dirk van Hogendorp (in modern Nederlands):

Door de regen konden we niet goed lopen en namen we de schuit van Harlingen naar Franeker. Langs de vaart zagen we veel steen- en pannenbakkerijen. In Franeker bezochten we de academiegebouwen, bibliotheek, hortus en het planetarium van Eise Eisinga. Vooral Eisinga zelf trof mij: een wolkammer die ons eenvoudig gekleed, met werksloof en kleine pruik, zijn beroemde werk liet zien.

In het logement was een open tafel met veel gasten. Terwijl Van Lennep door een pijnlijke voet en ziekte een dag moest rusten, gebruikte ik de tijd om met inwoners en geleerden te spreken. Ik hoorde onder meer verklaringen voor de kronkelende Friese wegen en verzamelde gegevens over landbouw en prijzen.

Dirk van Hogendorp (in modern Nederlands):

Ik hoorde een academische rede waarin de hoogleraar Amersfoordt de natuur als een verheven moeder prees. Juist omdat hij theologie doceerde, ergerden die woorden mij. Ook de plechtigheid bij de overdracht van het rectoraat vond ik achterhaald. Bij professor De Crane voelde ik mij prettiger: ik vond hem geleerd, vriendelijk en beleefd. Toen Amersfoordt binnenkwam en een diepe buiging maakte, beschouwde ik dat als vleierij. Mijn oordeel was hard en persoonlijk.

Dirk van Hogendorp (in modern Nederlands):

Door noordwestelijk Friesland viel mij op hoe rijk de boerderijen waren, maar ook hoeveel eigenaren na de hoge prijzen van 1818 en 1819 in moeilijkheden waren gekomen. In Leeuwarden verzamelde ik cijfers over bevolking, huizenprijzen, handel en belastingen. De stad was volgens inwoners sterk gegroeid en huren waren hoog.

Ik bekeek ook de gevangenissen. De ruimten zelf vond ik redelijk, maar ik was zeer kritisch over de godsdienstige organisatie en over een vernederende straf waarbij gevangenen gebukt stenen over de straat moesten schuren. Mijn verontwaardigde beschrijving is een persoonlijk oordeel, maar de strafvorm noteerde ik uitvoerig.

Dirk van Hogendorp (in modern Nederlands):

In Leeuwarden bezocht ik het tuchthuis. Ik vond veel zalen ruim en luchtig, maar de gezamenlijke godsdienstoefening voor protestanten, katholieken en Joden maakte mij kwaad. Later legde dokter Vitringa Coulon mij uit hoe het straten schuren als straf verliep. De voeten van een gevangene werden vastgebonden; met een arm van het lichaam gehouden moest hij met de andere hand, waarin hij een steen kreeg, gewoonlijk twee uur over het straatoppervlak schuren. Volgens de dokter kostte een gevangene in Leeuwarden door zuinig beheer twee stuivers per dag, tegen vijf stuivers elders.

Dirk van Hogendorp (in modern Nederlands):

We wilden vanuit Leeuwarden te voet naar Dokkum, maar zware regen dreef ons al in de stad een herberg in. Daarom namen we de schuit. Dokkum vond ik groot maar arm. Na de overnachting voeren we richting Kollum, wandelden naar de Dokkumer Nieuwe Zijlen en bekeken daar de sluizen. Daarna liepen we door het bos bij Kollum en beklommen een hoge toren. Via Stroobos gingen we verder naar Groningen.

Dirk van Hogendorp (in modern Nederlands):

Bij Dokkum viel het bezoek aan dominee Adriani tegen. Ik schreef dat hij ons bijna zijn huis uitzette. In het bos bij Kollum beklommen we een hoge toren. Wij hoorden er een bijzonder verhaal: een rijk geworden voormalige Oost-Indiëvaarder zou de toren hebben gebouwd en zijn erfgenamen tot onderhoud hebben verplicht. Het was een plaatselijk verhaal, geen testament dat ik zelf onder ogen kreeg.

Dirk van Hogendorp (in modern Nederlands):

Op 8 juli was ik in Wolvega. Regen had ons al eerder tegengehouden. Ik vond Wolvega een mooi, landelijk dorp met veel bomen, wandelingen en buitenplaatsen.

Op 9 juli liepen we via Schoot naar Oranjewoud. Een gepland bezoek ging niet door. Heerenveen vond ik stiller dan bij mijn bezoek in 1819; ik schreef dat dit mogelijk met de slechte landbouwconjunctuur samenhing. Toch noemde ik Heerenveen een van de grootste en mooiste vlekken van Friesland. De weg van Heerenveen naar Joure was volgens mij een van de best beplante wegen van de provincie.

Joure maakte een verzorgde indruk: een grote, brede hoofdstraat en veel winkels. De volgende dag gingen we richting Lemmer. Ik noteerde onderweg klachten over de turfhandel, die volgens onze gesprekspartners leed onder goedkope steenkool en belastingmaatregelen. In Joure zag ik bovendien een school waar veel astronomische kaarten hingen en een grote boomkwekerij waarvan bomen ver buiten Friesland werden verkocht.

Dirk van Hogendorp (in modern Nederlands):

In Joure zag ik in de school vijftien kaarten, waarvan de meeste over sterrenkunde gingen. Ook hoorde ik dat een boomkwekerij van ongeveer 85 morgen vruchtenbomen verkocht, zelfs tot Hamburg. De hoofdstraat vond ik breed, met veel winkels. Ik noteerde liever zulke bijzonderheden dan alleen de aankomsttijd.