Bolsward in de 19de eeuw

De 19de eeuw bracht nieuwe bedrijven, betere verbindingen en uiteindelijk industrie. Tegelijk bleef Bolsward een compacte stad met grachten, oude huizen en een grote groep inwoners die in eenvoudige omstandigheden leefde.

De markt blijft belangrijk

Boeren uit de omgeving bleven naar Bolsward komen om boter, kaas, vee en andere producten te verkopen en om inkopen te doen. De stad was een verzorgingscentrum voor het omliggende platteland. Herbergen, winkels, pakhuizen en ambachtsbedrijven profiteerden van het marktverkeer.

Wonen tussen gracht en steeg

Welgestelde burgers konden ruime huizen bewonen, maar arbeiders en arme gezinnen leefden vaak in veel kleinere woningen. In één kamer werd gekookt, gewerkt, gegeten en soms ook geslapen. Waterleiding en moderne riolering bestonden nog niet.

1863: gaslicht

In de jaren 1860 kreeg Bolsward een gasfabriek. Steenkoolgas werd vooral gebruikt voor verlichting. Straatlantaarns en gebouwen konden daardoor anders worden verlicht dan met olie- of kaarslicht.

1866: cholera

De nieuwe techniek betekende niet dat de stad al gezond was. In 1866 werd Bolsward zwaar getroffen door cholera. Volgens een beschrijving stierven 55 inwoners op een bevolking van ongeveer 4.387 mensen.

De angst was groot. Artsen wisten nog niet precies hoe cholera werd verspreid. Er werd gewaarschuwd voor allerlei soorten voedsel, terwijl vervuild water de werkelijke grote bedreiging vormde. In Bolsward deden veel inwoners hun behoefte nog boven of direct aan de grachten. Op bruggen stonden zelfs eenvoudige privaten waarvan het afval in het water terechtkwam.

Meer over gezondheidszorg en epidemieën in Friesland

1882: de stoomtram

In 1882 kreeg Bolsward een stoomtramverbinding met Sneek en Harlingen. Het nieuwe vervoer had een onrustige start: in november raakte bij Harlingen een personenwagen van de tram naar Bolsward los en belandde in een sloot. Ongeveer twintig reizigers raakten lichtgewond en kregen een nat pak. Tegelijk reed tussen Bolsward en Harlingen zelfs een paardenomnibus die zijn tijden afstemde op tram, trein en stoomboot.

Van trekschuit tot stoomtram: reizen vanuit Bolsward

1874: verkeer rond het stadhuis

Het straatbeeld veranderde langzaam. Wagens, handkarren en voetgangers bewogen door het centrum. Water bleef belangrijk, maar betere wegen maakten vervoer over land steeds gemakkelijker.

1893: melk naar de fabriek

In 1893 werd aan de Witmarsumervaart zuivelfabriek Hollandia opgericht. De fabriek maakte boter, kaas en gecondenseerde melk. Dat was een grote verandering: melk werd steeds minder alleen op de boerderij verwerkt en steeds meer in fabrieken.

Een stad tussen oud en nieuw

Aan het einde van de eeuw stonden het 17de-eeuwse stadhuis, kerken en oude grachten nog altijd centraal in het stadsbeeld. Maar gaslicht, fabrieken, betere wegen en nieuwe vormen van vervoer maakten van Bolsward steeds meer een moderne regionale stad.

1823: te voet over de kleiweg naar Bolsward

Van Lennep en Van Hogendorp kwamen vanuit Workum over een eenvoudige kleiweg zonder apart voetpad. Zij hadden gehoord dat wandelaars op deze weg tol moesten betalen; onderweg werd hun inderdaad tol gevraagd. Van Hogendorp vond Bolsward welvarend en beschreef het als een belangrijke marktstad voor de boeren uit de omgeving.

Van Hogendorp noteerde het bedrag nauwkeurig. De wandelaars hadden gehoord dat de tol twee stuivers en twee duiten kon bedragen, voor een weg van ongeveer twee uur. Bij de tol werd hun uiteindelijk een stuiver en zes duiten gevraagd. Ondanks die last vond hij Bolsward een vrolijke stad met een omwalling vol bomen. Het drukke marktleven kwam volgens zijn gesprekken vooral van de boeren uit de omgeving.

De reizigers aten en dronken uitvoerig in de stad. Van Hogendorp beoordeelde hun logement, De Wijnberg, als “goed”.

Bolsward in Van Lenneps reisdagboek van 1823

Verder

• Overzicht Bolsward
• Bolsward in de 18de eeuw