Makkum in de 19de eeuw

In de 19de eeuw verloor Makkum een deel van de bedrijvigheid die de plaats in de 17de en 18de eeuw zo welvarend had gemaakt. Verzanding van de Zuiderzee maakte de haven minder goed bereikbaar voor grote schepen. Toch verdwenen scheepsbouw, visserij en aardewerk niet.

De haven wordt moeilijker bereikbaar

De ondiepe kust voor Makkum werd een steeds groter probleem. Grote zeeschepen konden moeilijker bij de haven komen. Handel en grootschalige scheepvaart namen daardoor af. Kleinere vissers- en vrachtschepen bleven wel gebruikmaken van de haven.

Nog maar enkele scheepswerven

In de 17de eeuw waren er verschillende scheepswerven, in de 18de eeuw waren er nog vier en in de 19de eeuw nog twee. Rond 1840 werd scheepswerf Welgelegen gesticht. Daar werden onder meer blazers, tjalken en pramen gebouwd.

Vooral de visserij bleef werk opleveren. Makkumer werven bouwden aken voor de ansjovisvangst en blazers voor de schelpenvisserij.

Wonen in het oude centrum

Rijke koopmanshuizen uit de vorige eeuwen stonden naast veel eenvoudiger woningen van arbeiders, vissers en ambachtslieden. In kleine huizen vonden wonen, koken en werken vaak in dezelfde ruimte plaats.

Aardewerk blijft bestaan

De keramiekindustrie wist de economische teruggang beter te overleven dan veel andere bedrijven. Tichelaar produceerde in de 18de en 19de eeuw vooral tegels en gebruiksaardewerk. Rond 1865 zakte de vraag naar gewoon aardewerk sterk in.

Het bedrijf reageerde door zich meer te richten op decoratief en fijner aardewerk. De productie bleef grotendeels ambachtelijk. Daarmee bleef een industrie die al in de 16de eeuw was begonnen ook in de moderne tijd bestaan.

Kalkovens verdwijnen langzaam

Ook de kalkindustrie liep terug. De grote aantallen kalkovens van de 17de eeuw behoorden tot het verleden. Toch bleven nog verschillende ovens tot rond 1900 in gebruik. De industrie verdween pas in de 20ste eeuw volledig uit Makkum.

Het oude Makkum blijft herkenbaar

Hoewel de economie veranderde, bleef de oude structuur van de plaats goed bewaard. Rond de sluis, Markt, Voorstraat en Turfmarkt bleven de Waag, koopmanshuizen, pakhuizen en werkplaatsen herinneren aan de vroegere welvaart.

De haven wordt moeilijker bereikbaar

In de 19de eeuw kreeg Makkum steeds meer last van verzanding van de Zuiderzee. Grotere schepen konden de haven moeilijker bereiken. Dat raakte handel en nijverheid. Een deel van de bedrijvigheid verdween, terwijl onder meer scheepsbouw en aardewerkproductie standhielden.

Een oude industrie moet veranderen

Ook de aardewerkfabriek kreeg het moeilijk. Goedkoop fabrieksaardewerk werd steeds gemakkelijker aangevoerd. Toen Jelmer en Jan Tichelaar het bedrijf in 1868 overnamen, veranderden zij de productie. Het eenvoudige gebruiksaardewerk verloor terrein en de fabriek ging zich sterker richten op decoratief aardewerk. Op 31 december 1876 kwamen de laatste traditionele glipproducten uit de oven.

De Makkumer aardewerkindustrie.

Mysterieuze branden in 1863 en 1864

In de winter van 1863-1864 werd Makkum opgeschrikt door verdachte branden. Op 24 december 1863 brandde de droogschuur van papiermolen Het Springend Hart af en raakte ook de molen beschadigd. In maart 1864 brandde onder Makkum een watermolen af. Die had al dagen niet gemalen en stond vastgeketend. Daardoor ontstond het vermoeden dat de brand was aangestoken.

De zaak werd serieus genomen. De officier van justitie uit Sneek hoorde getuigen en er werd een inwoner van Makkum aangehouden. In kranten werd de brand in verband gebracht met eerdere onverklaarde branden. De contemporaine berichten bewijzen niet alle verhalen die later over de zaak zijn verteld, maar wel dat de reeks branden in Makkum destijds veel onrust veroorzaakte.

Scheepsbouw bleef zichtbaar

Ondanks de economische teruggang bleef de scheepsbouw belangrijk. Op Makkumer werven werden onder meer tjalken, pramen en vissersschepen gebouwd en hersteld. De werven, hellingen, loodsen en schepen bepaalden samen met de aardewerkfabriek nog lang het industriële gezicht van de plaats.

Na het werk naar Muoike Pytsy

Omstreeks 1879 begon Pietje Klazes Schaaf in de Schoolbuurt een kleine tapperij die bekend werd als Muoike Pytsy. Vooral werkvolk van de fabrieken ten noorden van de Grote Zijlroede kwam er op weg naar huis. Het kroegje was klein, maar zo bekend dat er een plaatselijk rijmpje over ontstond.

Een goedkope slaapplaats voor mensen onderweg

De Reizende Man in de Achterstraat was een eenvoudige slaapstede. Lolle Piers de Boer herinnerde zich het als een armzalig hotelletje waar kermislieden, muzikanten, venters en veekooplieden overnachtten. Er werd geen drank verkocht. Op het uithangbord stond een reiziger met een pak op de rug en wandelstok; aan de andere kant een ouderwetse koffiepot.

De bevolkingsregisters vullen dat beeld aan met rondtrekkende schoenmakers, veehandelaren en arbeiders die mogelijk naar Makkum kwamen om werk bij de fabrieken te zoeken.

Jeugdherinneringen aan het Makkum van Lolle Piers de Boer

Verder

• Makkum door de eeuwen heen
• Makkum in de 18de eeuw