Makkum in de 18de eeuw

In de 18de eeuw was Makkum nog steeds een bedrijvige haven- en nijverheidsplaats. De grote groei van de 17de eeuw vlakte af, maar scheepsbouw, keramiek, kalkbranderijen, handel en vele ambachten boden nog veel inwoners werk.

De haven en de schepen

De Grote Zijlroede vormde de verbinding met Bolsward en het Friese binnenland. Over het water kwamen turf, schelpen, hout, klei, landbouwproducten en handelswaar binnen. Vertrekkende schepen namen kalk, aardewerk en andere producten mee.

De scheepswerven bouwden en repareerden schepen voor kustvaart, binnenvaart, visserij en schelpenvangst. Rond de werven werkten ook smeden, zeilmakers, touwslagers en houtbewerkers.

De kalkindustrie blijft groot

Hoewel het aantal kalkovens na de 17de-eeuwse bloeitijd afnam, bleef de kalkindustrie belangrijk. De ovens waren afhankelijk van een constante aanvoer van schelpen en turf. Daardoor leverde deze nijverheid niet alleen werk in de ovens op, maar ook op schepen en aan de kaden.

Aardewerk in het huishouden

In de ovens van Makkum werden tegels, schotels en ander aardewerk gebakken. In de 18de en 19de eeuw bestond een groot deel van de productie uit tegels en eenvoudig gebruiksaardewerk. Het materiaal kwam terecht in huizen in Friesland en ver daarbuiten.

Markt bij de Waag

De Waag bleef het centrum van de handel. Boter, vlees en kaas werden er gewogen en gekeurd. Op week- en jaarmarkten kwamen boeren, kooplieden, ambachtslieden en klanten uit de omgeving samen.

1782: kleding bij de haven

Makkum had een gemengde bevolking van schippers, arbeiders, ambachtslieden, handelaren en welgestelde kooplieden. Kleding verschilde naar beroep en welstand. Een afbeelding uit 1782 laat mensen bij de Makkumer haven zien in de mode van die tijd.

1790: wassen aan het water

Water was niet alleen voor de scheepvaart belangrijk. Het werd ook voor huishoudelijk werk gebruikt. Vrouwen wasten kleding en linnengoed aan de waterkant. Wasgoed werd met de hand geschrobd, gespoeld en uitgewrongen.

De groei stagneert

Vanaf ongeveer het midden van de 18de eeuw nam de grote handelsgroei af. Toch bleef Makkum duidelijk welvarender en stedelijker dan veel omliggende dorpen. Koopmanshuizen, pakhuizen en de Waag bleven het centrum bepalen.

Makkumer schippers in Europese havens

De 18de-eeuwse haven was verbonden met een veel grotere wereld. Makkumer schippers voeren met vracht naar Holland en het Oostzeegebied en kwamen onder meer in Danzig, Koningsbergen en Sint-Petersburg. Andere reizen voerden naar West-Europese havens. Voor gezinnen van schippers betekende dit dat een vader, zoon of broer lange tijd van huis kon zijn.

De vrachtvaart was nauw verbonden met de plaatselijke nijverheid. Kalk, stenen, dakpannen en aardewerk moesten worden uitgevoerd, terwijl brandstof, grondstoffen en andere handelswaar werden aangevoerd. Sommige schippersfamilies wisten zich op te werken tot koopman of reder.

Gatse Sytses, een schilder uit Makkum

Een van de mensen achter het bekende Makkumer aardewerk was Gatse Sytses. In 1749 werd in Makkum een man met die naam als 'gering arbeijder' geregistreerd. Waarschijnlijk was hij de tegelschilder die later tientallen jaren voor Tichelaar werkte. In het ovenboek wordt zijn werk tussen 1763 en 1796 genoemd. Hij schilderde onder meer schepen en zeestukken. Zo kwam het dagelijkse maritieme leven van Makkum letterlijk op de tegels terecht.

Mensen en werk in de Makkumer aardewerkindustrie.

Armenhuizen in een welvarende plaats

Niet iedereen deelde in de welvaart. In 1767 kwam er een diaconiearmenhuis en in 1775 een armenhuis voor de algemene armen. Zulke voorzieningen waren bedoeld voor inwoners die zichzelf niet meer konden onderhouden. De aanwezigheid van armenhuizen laat zien dat achter de koopmanshuizen, schepen en werkplaatsen ook armoede en afhankelijkheid bestonden.

Oorlog raakt de vrachtvaart

Aan het einde van de eeuw werd de internationale vaart veel riskanter. Tijdens de Vierde Engelse Oorlog en later in de Franse tijd konden schepen worden aangehouden of gekaapt en werden handelsroutes verstoord. Voor een plaats die sterk afhankelijk was van scheepvaart en uitvoer had dat directe gevolgen.

Rond 1780: bemanning zoeken in het Schippershuis

Het Schippershuis bij de grote zeesluis bestond in ieder geval rond 1780 en was vermoedelijk ouder. Op âlde maaie, 12 mei, namen schippers hier hun scheepsvolk aan. Voor knechten en andere zeelieden kon één bijeenkomst dus bepalen op welk schip en onder welke schipper zij het nieuwe vaarseizoen zouden werken.

De herberg was daarmee meer dan een plaats om te drinken. Zij functioneerde als ontmoetingsplek en arbeidsmarkt voor de scheepvaart.

1762: de moord aan de zeedijk

Op de zeedijk ten zuiden van Makkum, tussen Gaast en Piaam, werd op 25 november 1762 de zeventienjarige Antje Sjeerps gedood. De getuigenverklaring noemt ook mannen uit Makkum die de gevonden zak meenamen. De moord op Antje Sjeerps en het onderzoek bij de zeedijk.

Verder

• Makkum door de eeuwen heen
• Makkum in de 16de en 17de eeuw
• Makkum in de 19de eeuw