Gaast en Piaam: Antje Sjeerps gedood aan de zeedijk (1762)

Op 25 november 1762 werd de zeventienjarige dienstmeid Antje Sjeerps gedood aan de zeedijk tussen Gaast en Piaam. Het onderzoek leidde naar Elias Davids uit Amsterdam. Plaatselijke rechters onderzochten de zaak, maar een doodvonnis moest het Hof van Friesland uitspreken. Op 14 mei 1763 werd Elias buiten Leeuwarden terechtgesteld.

De dijk bij Cromharne

De plaats lag aan de toenmalige Zuiderzee, ten noorden van Gaast en ten zuiden van Piaam. De bocht in de dijk wordt Cromharne of Krumherne genoemd. Makkum ligt noordelijker langs de kust en Workum zuidelijker. Ferwoude ligt ten zuidoosten van Gaast, aan de landzijde van de dijk.

Elias Davids: van Oost-Friesland naar de Friese kust

Elias was 28 jaar en kwam uit Amsterdam. Hij was Joods en kon lezen. Hij verklaarde dat hij in Oost-Friesland was geweest en op de terugweg naar Leeuwarden kwam.

Omstreeks 15 oktober 1762 werd hij daar wegens agressief bedelen opgesloten in het Hondegat, een cel voor lichtere vergrijpen. Na een dag kwam hij vrij. Vervolgens verbleef hij drie weken bij koopman Zadock Abrams. Het opnemen van een Joodse reiziger paste bij de onderlinge hulp binnen de gemeenschap. Het stadsbestuur had op 21 juli 1741 juist een verbod op het huisvesten van zulke vreemdelingen uitgevaardigd.

In de tweede week van november vertrok Elias naar Franeker, waar hij een nacht bleef. Daarna kwam hij in Harlingen. De volgende dag bereikte hij Hindeloopen. Hij verbleef ongeveer twee weken in huis bij Piet Eenbeen.

Vanuit Hindeloopen ging hij in andere plaatsen bedelen. Daarmee verzamelde hij niet alleen geld en eten. Hij kreeg ook kleding en schoenen. Die goederen werden bij Piet verhandeld.

Wat mensen in Workum over hem verklaarden

Verschillende inwoners van Workum beschreven later hoe Elias bij hen om hulp had gevraagd:

• Bij Age Anne vertelde Elias dat hij in nood zat. Ages knecht verklaarde dat Elias zich agressief had gedragen. Dat was dus de verklaring van de knecht, niet van Age zelf. Elias kreeg toch een oortje.
• Dienstmeid Gertje Clases gaf hem een hemd.
• Bij Lieuwe Idses vroeg hij om kleding en schoenen. Hij vroeg om:
  • een paar schoenen;
  • een hemd;
  • een jas;
  • een broek.
  Lieuwe antwoordde dat hij zich niet voor hem wilde uitkleden. Toch gaf hij Elias een oortje en een paar oude schoenen. Later verklaarde Lieuwe dat hij uit Elias' uiterlijk en houding had opgemaakt dat hij een schurk was.
• Maijke Michiels gaf hem niets. Zij verklaarde dat zij hem een zeer slecht mens vond.
• Bottje Lolkes vertelde wat haar dertienjarige dochter zou hebben meegemaakt. Elias had bij het raam om een aalmoes gevraagd. Het meisje zei dat haar ouders niet thuis waren en deed het raam dicht. Vervolgens zou hij aan de deur hebben gerammeld en gebonsd en hebben gedreigd een ruit in te slaan. Hij vertrok pas toen zij met een mestvork verscheen. Het meisje zelf werd niet als getuige gehoord.

De woorden van Lieuwe zijn ook overgeleverd:

"sig om hem niet te willen ontkleeden"

"uijt des gevangens weesen en gestalte opmaakte dat hij een deugniet was."

Ik wilde mij niet voor hem uitkleden.

Uit zijn uiterlijk en houding maakte ik op dat hij een schurk was.

Donderdag 25 november: Elias gaat naar Gaast

Op de ochtend van 25 november verliet Elias om acht uur Hindeloopen. Hij ging in de richting van Makkum en kwam onderweg langs Workum en Ferwoude. Omstreeks tien uur vroeg hij in Gaast aan Marten Thijssen waar hij een borrel kon drinken. Marten verwees hem naar de herberg van Walle Ruijrds.

Elias dronk daar enkele glaasjes. Om half twaalf ging hij weer op weg. In zijn latere bekentenis plaatste hij de ontmoeting met Antje omstreeks kwart voor twaalf, onder aan de zeedijk voorbij Cromharne. Zij kwam hem volgens die verklaring uit het noorden tegemoet.

Antje wordt met boter en appels op pad gestuurd

Antje Sjeerps was zeventien en werkte bij Theunis Jans, houder van een eendenkooi bij Piaam. Zijn vrouw Attje Jellis stuurde haar die donderdag om half elf naar Gaast. Antje nam boter en appels mee. Het was koud en mistig. Haar ouders woonden in Workum.

Van haar huis tot Cromharne was het ongeveer twee kilometer, een wandeling van een halfuur. Tussen haar vertrek en de door Elias genoemde ontmoeting zat ongeveer vijf kwartier. Wat zij in de resterende tijd deed, is niet vastgesteld. Later werden wel appels teruggevonden, maar geen boter.

Japke Tjitses ziet een vrouw onder aan de dijk

Tegen twaalven liep Japke Tjitses van Molkwerum naar Pingjum. Ten noorden van Cromharne zag zij bij de kistpalen een vrouw onder aan de dijk liggen. Er was verder niemand te zien. Naar de vrouw afdalen durfde zij niet.

In Piaam waarschuwde zij Idke Douwes. Idke liet Jacob Sijbolt weten wat Japke had gemeld. Haar knecht Dirk ging met haar mee om te zoeken. Halverwege kwamen zij Elias tegen. Zij wilden weten of hij een vrouw aan de voet van de dijk had opgemerkt. Hij werd rood en hield zijn hoed voor zijn mond. Hij ontkende dat hij haar had gezien.

Idke en Dirk liepen verder naar de vrouw. Elias ging in de richting van Makkum. Jacob Sijbolt en zijn knecht Gerrit kwamen hem eveneens tegen. Ook zij vroegen naar de vrouw en kregen een ontkennend antwoord.

Het lichaam en de achtergebleven voorwerpen

Idke, Dirk, Jacob en Gerrit vonden Antje. Bij haar lagen:

• haar boterkorfje;
• enkele appels;
• haar koraalketting, waarvan het slotje was afgerukt;
• twee knipmesjes;
• sleutels;
• een naaldenkoker;
• een zilveren knoop.

Antje had haar hoofdkap en oorijzers nog om. Haar schoenen lagen verderop. De gespen waren eraf gesneden. Toen Idke de halsdoek optilde, werd een gapende wond zichtbaar.

Evert Johannis, toezichthouder op de zeeweringen van Wonseradeel en de Zuiderzeedijk, beschreef ook haar kleding. Haar rok was zo ver omhoog gekomen dat een deel van haar onderlichaam onbedekt bleef. Uit de rok was een zak gesneden. Hij gebruikte voor de rok het woord 'hoepelrok'.

"de hoepelrok zoo veel omhoog steekende dat de leeden niet bedekt bleven, ... zijnde de buijssak uijt de rok gesneeden"

De rok was zo ver omhoog gekomen dat haar lichaam niet geheel bedekt was. De zak was uit de rok gesneden.

Bericht naar Makkum en Workum

Een van de knechten ging naar Antjes werkgever Theunis om hem te waarschuwen. Ook rechter Jan Monsma in Makkum moest bericht krijgen. De andere knecht ging naar Workum om de ouders van Antje en het stadsbestuur in te lichten.

Al snel kwamen mensen naar de vindplaats. Anderen gingen op zoek naar de bedelaar die zij voor de dader hielden. Een Makkumer schipper lag met zijn bootje vast in het ijs van de Dyksfeart. Hij ging met een bijl achter de verdachte aan. Een andere man nam een geweer mee. Elias werd uiteindelijk in Makkum gegrepen en opgesloten.

Beschuldigingen en verklaringen uit de tweede hand

In de aanklacht werd Elias beschreven als een brutale bedelaar, een landloper en een Jood van de slechtste soort. Het vonnis noemde hem eveneens Joods, landloper en bedelaar. Zulke omschrijvingen verbonden zijn afkomst en levenswijze al met een oordeel over zijn karakter.

Drie weken na de moord verklaarden Hans IJbles en Pieter Bouwes wat zij van een jongen hadden gehoord. Die jongen zou een man op de dijk hebben aangewezen die hem eerder had gevraagd waar jenever te koop was. De jongen zelf legde geen verklaring af. In de doorvertelde woorden werd het scheldwoord 'smous' gebruikt.

"daar gaat die rare smous langs de zeedijk (: die hem bevorens gevraagd had waar jenever te koop was :)"

"daar gaat die misselijke smous op de Zeedijk langs, die mij gevraegd heeft waar soopies te coop zijn"

Barent Broekhuijsen verklaarde dat hij omstreeks tien uur stond te vissen, buiten de palen voorbij het Workumerhek bij Ferwoude. Hij zag een man over de dijk naar Gaast lopen. Kort daarna kwam een meisje in mooie kleren langs. Hij had zich afgevraagd of het niet gevaarlijk was dat zij in de mist achter die man aan liep. Ook hij gebruikte voor de man hetzelfde antisemitische scheldwoord.

Het meisje uit die verklaring kon op het genoemde tijdstip Antje niet zijn: zij zat toen nog thuis aan de koffie. Haar werkgever stuurde haar pas om half elf weg.

Joannis Dothingh, de aan Elias toegewezen advocaat, maakte bezwaar tegen de zorgvuldigheid van deze verklaringen. Hij zette zijn opmerkingen in de kantlijn van de aanklacht. Ook bij Bottje Lolkes stelde hij vragen. Hoe kon zij weten dat juist Elias bij het huis was geweest, terwijl haar dochter geen behoorlijke beschrijving van de man had gegeven? Wat voegden zulke verklaringen over het bedelen toe aan het bewijs van de moord?

Van het plaatselijke onderzoek naar het Hof

Rechter Jan Monsma onderzocht de zaak in Makkum als een roofmoord. De verspreide bezittingen van Antje werden met die gedachte verbonden. Ook bij de verdere ondervragingen bleef roof een belangrijk uitgangspunt.

Het Hof van Friesland nam de verdere behandeling over. Dit gerecht hield zitting in de Kanselarij van Leeuwarden. Elias werd opgesloten in het Blokhuis. Johan van Wijckel behandelde de zaak namens procureur-generaal Petrus Bourboom. Het plaatselijke gerecht kon zelf geen doodvonnis uitspreken.

Albertus Winsemius, schoolmeester en dorpsrechter

Albertus Winsemius werd in 1725 in Beetsterzwaag geboren. In 1749 stond hij als schooldienaar in Gaast geregistreerd. Een ander belastingregister uit dat jaar noemt hem in Ferwoude. In 1751 trouwde hij met Angenietje van Gelder, dochter van de predikant van Gaast en Ferwoude.

Als schooldienaar gaf hij kinderen onderwijs. Als dorpsrechter moest hij strafbare feiten aan de grietman melden en samen met dorpsgenoten verwondingen en schade bekijken. Bij deze zaak onderzocht hij zelf de omgeving van de dijk en trad hij als getuige op.

De zak tussen de stenen

Winsemius vond een bedelzak of draaglast achter de palen, onder losse stenen. De getuigenpassage noemt een plek ongeveer tweehonderd roeden ten noorden van de plaats waar Antje was gevonden. Een getuige had die ochtend bij de palen een bedelaar zo'n zak zien gebruiken.

Winsemius ging opnieuw naar de kistpalen om tussen de stenen te zoeken. Daar trof hij Jacob Sijtses uit Ferwoude en twee of drie mannen uit Makkum. De getuigen vroegen de aanwezigen van wie de zak was. Winsemius had hem op de dijk laten liggen. De zak werd opgehaald en bij Evert Johannis en Hans Ybles gebracht.

Later werd de zak aan de getuigen getoond. Zij herkenden hem als dezelfde draaglast. Winsemius verklaarde ook dat na de moord nog geruime tijd andere rondtrekkende bedelaars in de streek waren gezien.

Elias ontkende telkens dat de gevonden zak van hem was. Waarom hij daar onder de stenen lag, werd niet opgehelderd. Ook na de bekentenis werd de reden voor het verbergen ervan niet nagevraagd.

Voetstappen en een dubbelzinnige uitspraak

De voetsporen naar het lichaam en ervandaan werden tweemaal opgemeten en aan Elias toegeschreven. Die sporen leverden nog geen afdoende bewijs. Ook de ontmoeting met Idke kort na de vondst was op zichzelf niet genoeg.

Tijdens zijn gevangenschap in Makkum hoorden zijn bewakers hem een uitspraak doen die zij als een bekentenis opvatten:

"wanneer ick soo vrij van het faict was, als God van de sonde, dan was ick een geluckig man."

Als ik zo vrij van deze daad was als God van de zonde, dan was ik een gelukkig man.

In Leeuwarden gaf Elias een andere formulering. Daarin keerde hij de vergelijking juist om:

"als ik zoo schoon van sonden was als van deese zaak, dan had ik noit geen sonden."

Als ik zo vrij van zonden was als ik vrij ben van deze zaak, dan had ik nooit gezondigd.

Een gebedenboek in de gevangenis

Elias vroeg zijn bewakers om bij Zadock Abrams een boekje te halen waarmee hij de tijd kon doorbrengen. Zadocks dochter Lena gaf een boek mee. Zij koos dit boek omdat Elias er in oktober, na zijn vrijlating uit het Hondegat, al in had gelezen.

De gevonden bedelzak was intussen herhaaldelijk doorzocht. Adam Levi kwam op bezoek bij procureur-generaal Bourboom. Adam behoorde tot de Joodse inwoners van Leeuwarden die in 1759 het burgerrecht hadden gekregen. Tijdens het bezoek kwam de moordzaak ter sprake.

Adam keerde de zak opnieuw binnenstebuiten. In een opgenaaid beursje vond hij een los blaadje met een Hebreeuwse tekst. Daarop werd het boekje waarin Elias in de gevangenis las in beslag genomen. In dat boekje zaten nog twee losse bladen.

Dominee Johannis Ratelband onderzocht de bladen. Hij stelde vast dat de twee bladen uit het boekje en het blad uit de zak afkomstig waren uit hetzelfde gebedenboek. Lena bevestigde waarom zij juist dat boek had meegegeven. Zij wist niet dat Elias er eerder een blad uit had gescheurd.

Zo werd de zak met Elias verbonden. De combinatie van het boekje en het losse blad bracht hem bij de vindplaats in beeld, maar bewees nog niet afzonderlijk dat hij Antje had gedood. Hij bleef ontkennen.

Vierendertig getuigen en daarna marteling

Elias werd tegenover 34 opgeroepen getuigen geplaatst. Geen van hen trok de eerdere verklaring in. Ook Elias hield vast aan zijn ontkenning. Daarna verliepen nog bijna twee maanden voordat hij aan een verhoor onder marteling werd onderworpen.

Bij de marteling werden duimijzers gebruikt. Dat gebeurde driemaal. Elias bleef ontkennen. Vervolgens werden scheenschroeven aangelegd. Dat gebeurde eenmaal. Toen legde hij een bekentenis af.

"De gevangen tot scherper examen gebragt sijnde en daar op getortureert met duimijsers 't geene tot drie verscheidene reisen herhaalt, dog de gevangen persisterende bij zijne voorgaande ontkenninge, sijn de scheenschroeven geappliceert, dog niet meer als een maal, also de gevangen toen is gekomen tot volgende confessie ..."

De gevangene werd naar het verhoor onder marteling gebracht. De duimijzers werden drie keer gebruikt. Omdat hij bleef ontkennen, werden scheenschroeven aangelegd. Dat gebeurde eenmaal, want toen legde hij de volgende bekentenis af.

In die bekentenis werden zijn bewegingen op 25 november voor en na de ontmoeting met Antje beschreven. Tijdens het verhoor bleef de aandacht vooral op roofmoord gericht. Volgens het verhoor was Elias meermalen naar boven en beneden over de dijk gegaan. Hij zou Antje bij haar nadering hebben opgemerkt en haar vervolgens bij het paalwerk hebben opgewacht om haar te bestelen. Over het geweld staat onder meer dat hij haar bij het lichaam greep en op de grond wierp.

Toen naar Antjes kleding werd gevraagd, verklaarde hij dat hij daar niet nauwkeurig op had gelet.

Het seksuele geweld in het vonnis

In het vonnis van 14 mei 1763 werd de aanval concreter beschreven. Elias had Antje met geweld achterover op de grond geworpen. Hij trok haar rokken omhoog, ontblootte haar geslachtsdelen en kuste haar. Hij probeerde haar te verkrachten. Toen hij niet verder met haar kon doen wat hij wilde, kwam hij volgens het vonnis tot het dodelijke geweld.

"en haar verders geweldelijk aan te tasten, door haar agter over op de grond te werpen, desselfs rokken op te ligten, haar schaamte te ontdekken en haar te soenen: dat de gevangen niet verder tot sijnen wille kunnende komen tot die hooggaande boosheid is gekomen ..."

Hij viel haar verder met geweld aan, wierp haar achterover op de grond, trok haar rokken omhoog, ontblootte haar geslachtsdelen en kuste haar. Toen hij niet verder met haar kon doen wat hij wilde, kwam hij tot dit zeer ernstige geweld.

Na het doden van Antje veegde hij het bebloede mes af aan haar schort. Vervolgens klapte hij het mes dicht.

"na de bedreven moord het mesje dat bebloed was, afgeveegd hebbende aan het schortekleed van de vermoorde jonge dogter, het selve wederom heeft toegedaan ..."

Na de moord veegde hij het bebloede mes af aan het schort van het vermoorde meisje. Daarna klapte hij het mes weer dicht.

Naast de aanranding en de poging tot verkrachting bleef ook roofmoord deel uitmaken van de zaak.

Een brief van 7 december 1762

Op 7 december schreef Wilco, baron thoe Schwartzenberg, grietman van Wonseradeel, aan Hans Wiarda, secretaris van het gerecht in Makkum. Hij sprak zijn leedwezen over de gebeurtenis uit. In dezelfde brief noemde hij een andere aanval: ongeveer tien dagen eerder was op het Jellumerpad een vrouw aangerand bij een poging tot verkrachting.

Een verband tussen Elias en die andere aanval is hiermee niet vastgesteld.

De terechtstelling op 14 mei 1763

Elias werd op 14 mei 1763 terechtgesteld op de gerechtsplaats buiten Leeuwarden. Hij werd aan een paal vastgezet en eerst gedeeltelijk gewurgd. Daarna sneed de beul hem met een mes de keel door.

Het lichaam werd vervolgens op een rad tentoongesteld, met een mes in de rechterhand. De tentoonstelling was een afzonderlijk onderdeel van de straf.

"ter plaatse van 't Geregt buiten de stad aan een Staak half ter dood geworgd, na Sulks met een mes de keel afgesneden en voorts het lighaam met een mes in de regter hand op een rad ten Spectacule gestelt."

Ten spectacule betekende dat het lichaam voor iedereen zichtbaar werd tentoongesteld.

Terechtstellingen in Friesland tussen 1750 en 1800.

Een eerdere moord bij Ferwoude

Albertus Winsemius legde in 1752 ook een verklaring af in de zaak over Rindert Sipkes en Jacob Harmens. Die moord speelde bij Ferwoude, tien jaar voor Antjes dood.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.