Ferwoude: de moord op Rindert Sipkes (1752-1753)
Een gezamenlijke reis om werk te vinden eindigde in oktober 1752 met een moord aan de Friese zeedijk. Het slachtoffer was Rindert Sipkes. Jacob Harmens werd op 17 maart 1753 voor die moord terechtgesteld. Zijn lichaam bleef daarna op een rad tentoongesteld, met een vlegelstok erbij.
Dit speelde in de tijd van de Republiek. Het Hof van Friesland behandelde de strafzaak in Leeuwarden. Een terechtstelling eindigde hier niet met de dood van de veroordeelde: ook het zichtbaar tentoonstellen van zijn lichaam hoorde bij de straf.
Van Sneek naar Holland
Jacob Harmens uit Rottevalle en Hendrik Plaatman uit Sneek baggerden samen stadsgrachten uit. Daarna zochten ze werk in Holland. Via Vlissingen en Middelburg bereikten ze Brielle. Daar sloot Rindert Sipkes uit Kollumerland zich aan. Ze werkten een week bij een weduwe op haar boerderij.
Terug met het veer
Via Delft gingen ze naar Amsterdam. Donderdag 19 oktober 1752 namen ze het veer naar Workum. Zondag 22 oktober, tussen twee en drie uur 's nachts, stapten ze uit bij de vuurtoren aan het einde van het Zool. Hendrik kende daar een kortere weg. Ze volgden hem over de zeedijk.
De moord en de buit
Rindert betaalde onderweg eten, drinken en reiskosten. Bij de Vogelkooi onder Ferwoude doodden zijn reisgenoten hem met dorsvlegels. Zijn hoofd werd vrijwel verbrijzeld. Ze roofden:
- een broek;
- onderbroeken;
- een witte kiel;
- een beurs met acht stuivers.
Over de kiel kregen ze ruzie. Jacob kreeg de grijs-linnen broek, Hendrik de beurs. Ze droegen de geroofde kleding en gooiden Rinderts naakte lichaam in een sloot.
Verder naar Sneek en Dantumawoude
Ze kochten brood en bezochten Blauwhuis. Jacob betaalde een stuiver tol. In Sneek bleef Hendrik achter. Jacob ging naar oom Willem Tjebbes in Dantumawoude. Op 23 oktober werd het lichaam gevonden.
Het werk en het gereedschap
Jacob werkte als arbeider, dorser en slatter. Bij het uitbaggeren werd slib uit het water gehaald, zodat een gracht weer meer diepte kreeg. Zo'n arbeider heette een slatter. Dorsen was ander handwerk: met een dorsvlegel werden de korrels uit het graan geslagen. Een dorsvlegel was dus een werktuig voor het boerenwerk, maar de stok kon ook als slagwapen worden gebruikt.
Een kiel was een ruim bovenkleed voor het werk. De genoemde broek was van grauw of grijs linnen. Bij de verdeling van de buit ging het om kledingstukken en muntgeld. Een stuiver was een twintigste gulden. Acht stuivers waren in dat stelsel twee vijfde gulden; een bedrag in hedendaagse euro's zou zonder onderzoek naar koopkracht misleidend zijn.
De verklaring van Albertus Winsemius
Albertus Winsemius legde op 3 november 1752 een verklaring af. In het bewaarde beeldfragment wordt hij Albartus genoemd. Hij was schooldienaar in Gaast en Ferwoude.
Een schooldienaar was een schoolmeester. Het woord deponent in een verklaring betekent de persoon die de verklaring aflegt.
"Schooldienaar tot Gaast"
Schoolmeester in Gaast.
In het eerste fragment staat maandag 30 oktober 1752 genoemd. Onderaan staat de datum van de verklaring, 3 november 1752, met de naam Winsemius. De afbeelding toont twee tekstgedeelten met een onderbreking ertussen.
Jacobs terechtstelling op 17 maart 1753
Op 17 maart 1753 werd Jacob Harmens gewurgd. Daarna werd zijn lichaam op een rad gelegd, samen met een vlegelstok. De stok verwees naar het werktuig waarmee Rindert was gedood.
De volledige aantekening van Eekhoff luidt:
"1753 d. 17 Maart is Jacob Harmens van de Rottevalle wegens een gepleegde moord aan Rinnert Sipkes, geworgd en het lighaam met een vlegelstok op een rad gestelt."
In modern Nederlands:
Op 17 maart 1753 is Jacob Harmens uit Rottevalle gewurgd wegens de moord die hij op Rinnert Sipkes had gepleegd. Daarna is zijn lichaam samen met een vlegelstok op een rad gelegd.
Wurgen en het tentoonstellen van het lichaam waren twee opeenvolgende onderdelen van de straf. Bij wurgen werd de ademhaling of de bloedtoevoer naar het hoofd door druk op de hals afgesneden. Het lichaam werd vervolgens voor het publiek zichtbaar op het wiel gelegd.
De terechtstelling van Jacob staat ook in het overzicht van terechtstellingen tussen 1750 en 1800. Tien jaar na de moord op Rindert vond in dezelfde dijkstreek de moord op Antje Sjeerps tussen Gaast en Piaam plaats.
Wilt u reageren?
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.
Rechtspraak in Leeuwarden
Het Hof behandelde de moordzaak in Leeuwarden. De kaart toont de bekende gerechtsplaatsen; de exacte plaats van de terechtstelling is hiermee niet bewezen. Kaart en geschiedenis van de gerechtsplaatsen in Leeuwarden.
Workum en Ferwoude
De kaart markeert plaatscentra. De precieze plek van de Vogelkooi en de sloot zijn niet vastgesteld; er is geen exact moordpunt ingetekend.
Plaatsen en rechtspraak
- Workum 18de eeuw
- Sneek 18de eeuw
- Gerechtsplaatsen in Leeuwarden
- Terechtstellingen in Friesland, 1750-1800
Bronnen en verantwoording
- Eekhoff, getuigenscan en archiefverwijzingen bij deze zaak.
- Eekhoff geeft Rinnert; de familiegeschiedenis gebruikt Rindert. Beide schrijfwijzen zijn behouden waar de betreffende tekst wordt aangehaald.
- Het dossier is in de inventaris van het Hof gevonden als 'Jacobus Harmens', 17 maart 1753, toegang 14, nummer 2534. Daar zijn geen scans aan gekoppeld. De verhoren en het volledige vonnis zijn daardoor niet zelfstandig gelezen.
- De reis, de moord en de verdeling van de buit volgen de familiegeschiedenis Winsemius, in eigen woorden. Die verwijst naar J.J. Kalma, Leeuwarder Courant, 18 maart 1950. Dat krantenartikel is niet zelfstandig ingezien.
- De getuigenscan is fragmentarisch. Er staat meer handschrift dan hier betrouwbaar kon worden ontcijferd. Het leeftijdsgetal is niet met zekerheid ontcijferd. De leesbare identiteit en data zijn verwerkt; onzekere passages zijn niet aangevuld. De afbeelding blijft in zijn geheel toegankelijk.
- De latere verklaring bewijst niet dat Winsemius de moord zelf zag. Hij wordt daarom getuige in het onderzoek genoemd, niet ooggetuige van de aanval.
- De reden waarom Rindert werd aangevallen is niet uit een zelfstandig gelezen bekentenis vastgesteld. Een geldmotief is aannemelijk bij de beschreven roof, maar gedachten of afspraken tussen de daders zijn niet bekend.
- Eekhoff vermeldt alleen Jacobs straf. Een straf of terechtstelling van Hendrik is hiermee niet aangetoond. Ook Jacobs leeftijd, gezin en arrestatiedatum zijn niet vastgesteld.
- De familiegeschiedenis spreekt van een spiegelstraf. Eekhoff noemt wurgen, gevolgd door tentoonstelling met een vlegelstok. Dat is geen bewijs dat Jacob met een dorsvlegel is doodgeslagen of levend is geradbraakt.
Een soldaat met dezelfde naam
- In Sneek ging Hendrik Plaatman op 16 augustus 1749 in ondertrouw met Tjitske Sijes Faber. Beiden woonden in Sneek. De inschrijving noemt hem soldaat.
- Een brief van 2 december 1752 betreft een verzoek om twee soldaten uit te leveren: Sijtse Geerts en Hendrik Plaatman. De brief staat in de inventaris van de brieven van de Friese stadhouders, toegang 6, nummer 221. Er zijn geen scans gekoppeld.
- Naam, woonplaats en periode maken dit een onderzoeksspoor. Zonder vergelijking met het procesdossier staat niet vast dat deze soldaat dezelfde Hendrik is als de metgezel van Jacob. Tjitske wordt daarom niet als bewezen echtgenote van de verdachte in het verhaal opgevoerd.